اینجا مشهد الرضا است. ساعت 22:15 دقیقه سه شنبه چهارم مرداد؛ اما آدمی جرات دل کندن از آن گنبد طلایی و آقای مهربانش را ندارد. اینجا مشهدالرضاست و مسوولی می گوید: محل اسکانتان را در بلوار وکیل آباد، دور از حرم انتخاب کردیم تا واقعا سفر جهادی باشد و به روستاهای موردنظر نزدیکتر باشیم تا دلتان دائم هوای حرم را نکند که بخواهید در هوایش بپرید.

اینجا مشهدالرضاست؛ ساعت 24 شب است که احمدی مسوول برادران کاروان اصحاب رسانه یادمان شهید خدمت سردار نورعلی شوشتری برایمان از تلاش های چند 10 روزه بسیج طلاب، خواهران، دانش جویان و دانش آموزان می گوید.از هوای گرم روستایی که سهم 3500 نفر ساکن آن ار آب سالم 8-7 دبه از آب قناتی است که ساکنان روستا در آن همزمان لباس و پشم و ظرف می شورند، کودکانشان را حمام می کنند و برای خانه آب می برند. غیرت مردان روستا را دست و بال تنگ؛ یک جورهایی شرمنده کرده، دور قنات را دیوار کشیده‌اند تا زنان را نگاه غریبه ای هنگام شست‌وشو نبیند.

ساعت 7 صبح است،به سمت روستای "سنگ آتش" می رویم. جایی که طلاب بسیجی سه هفته در آن مشغول به کارند. از ساختن سالن ورزشی و مسابقات فوتبال و آموزش رایانه و بهسازی مدارس و آموزش احکام گرفته تا مسابقه "قوی ترین مردان روستا".

اینجا روستای سنگ آتش با یک جاده خاکی، 45 کیلومتری مشهد - فریمان. بازار فیلم‌بردارها داغ داغ است، دائم در حال تکاپو هستند و از ردهای لاستیک ماشین‌ها روی جاده خاکی و خانه های کاه گلی مردم روستا تصویر می‌گیرند.

طلاب در مدرسه شهید شفائی در حال رنگ زدن و بازسازی‌اند. سردار نقدی با لباسی خاک گرفته نگران کیفیت رنگ و وضعیت سقف مدرسه است. آنقدر به سقف نم برداشته گیر می دهد تا او را مطمئن کنند که مشکلات به وجود آمده را برطرف کرده اند و حالا نوبت به رنگ است.

حبیبه حاتمی روان شناسی خوانده، 25 ساله است مادرش می گوید در کارخانه پتوسازی، پتوها را بسته بندی می کند و روزی سه هزار تومان می گیرد. می گوید کار نیست. چاره‌ای نداریم.

معصومه خالقی می گوید اینجا دبیرستان نداریم، دخترانمان درس بخوانند. زمستان هم نفت به سختی گیر می آید؛ به روستاهای اطراف "موسی آباد" و "فیض آباد" گاز آمده اما به ما می گویند شما در طرح نیستید.

محمدرضا حاتمی جوانی 27 ساله دغدغه دیگری دارد، گویا آموزش‌های کامپیوتر طلاب در مسجد کار خودش را کرده است. سینه سپر می کند و می گوید؛ اینترنت نداریم، پست بانک نداریم. اکثر پسران می روند شهرک صنعتی کاویان،اگر کاری پیدا کنند با کارگری می توانند روزی 13-12 تومان در بیاورند.

پیرزنی دست ما را می‌گیرد و به خانه‌اش می برد. بی سرپرست است. حدودا 65 ساله است، کارگری می کند، روزی 6 هزار تومان دستمزدش است. نگران مرضیه اسدی دخترش است که سی سال دارد و یک سال است نامزد کرده و جهاز ندارد. توضیح می دهد: پارسال خشکسالی بوده، امسال هم. از ناچاری، از مجبوری می روم کارگری می کنم. چاره ای ندارم.

تنور خانه شان هنوز گرم است. نان این خانه را دست‌های مهربان مادری می پزد که نگران پسرش است. «مثل دسته گل است پسرم، رفته سربازی، پول نداشتیم برود دانشگاه پیام نور، بچه ام درسش خیلی خوب است، اسمش محسن اکبری است. فدات شم مادر بنویس...»

سید اکبر شهرکی راست می ایستد جلوی سردار نقدی، با صدای بلند می گوید: این روستا 23 شهید، 15 جانباز و 3 آزاده تقدیم انقلاب کرده، از طرف مردم روستا درخواست می کنم سالن ورزشی نیمه کاره روستا را کامل کنید و «تشک کشتی» به جوانان روستا هدیه بدهید. طنین صلوات در میان جمعیت می پیچد و سردار روی مرد را زمین نمی زند. قول درخواست اش را می گیرد مرد.

سردار نقدی در مورد اختلافات سندهای زمین دیم منطقه که روستائیان به دنبال به نام کردنش هستند می گوید: اینها مسایل مربوط به فرماندار و بخشدار است و نگاهی به فرماندار می کند که گوشه ای ایستاده.

مردم گُله به گُله جمع می شوند. وسیله پذیرایی در مسجد چایی است. استکان های کوچک با زنبیل میان مردم برده می شود. دانه دانه مردم استکان‌ها را از زنبیل بر می دارند و چای داغ لیوان‌ها را پر می‌کند.

"احسان چوب داری" فرمانده قرارگاه یکم انصارالمومنین می‌گوید: تقریبا در هر هفته 40 مربی خواهر و 12-10 مربی برادر  فعالیت می‌کنند. رده سنی طلاب از 18-19 سال تا 65 سال است. مربی خواهر 9 ساله ای داریم که به همراه مادرش در این اردوها فعالیت داشته، شرکت کرده و آموزش سوره‌های کوچک قرآن و همچنین انشاء نویسی با موضوعات معنوی مهدویت، معاد و نبوت را به بچه ها آموزش می‌دهد. سال سومی است که طلاب به صورت تخصصی و گروهی وارد اردوها شدند قبلا طلاب با عنوان روحانی با اردوها همگام می شدند. طلاب در یک ماه از اوقات فراغت خود در تابستان را در اردوی جهادی فعالیت می کنند و روزهای پنج شنبه و جمعه در طول سال به مناطق استان خراسان رضوی می روند.

مرد نتیجه استعلام حضور در جبهه‌اش را نشانم می دهد؛ 11/10/64 تا 12/2/66 .به دنبال تعیین درصد جانبازی اش است.زن بالش را به آرامی می گذارد پشت همسرش تا راحت بنشیند. مرد به آرامی می گوید:سمت شلمچه شیمیایی شدم. از سال 67 اینجا من را برای درمان بهداشت قبول نمی کرد و برای درمان مشهد می رفتیم. الان تنگی نفس دارم و هزینه ها مشکل ساز شده؛غلامحسین خالقی با آن چهره تکیده‌اش گوشه اتاق نشسته و به زمین زل زده و فلاش دوربین عکاسی روی دیوار ترک خورده خانه و چهره خسته زن و مرد می نشیند.

طلبه ای آرام آرام« السلام علیک یا ابا عبدا...» را روی دیواری با خط خوش نقش می زند، باد خاک جاده خاکی روستا را با خود می‌برد و پخش می کند میان صورت گندمگون اهالی.

زن جوانی بچه اش را بغل گرفته می گوید؛قنات ها خشک شده،اگر باغچه ای در حیاط خانه درست کنیم می آیند و جریمه‌مان می کنند.آب در هفته دو سه روز قطع می شود. برخی خانه‌های روستا برق ندارند. از یکدیگر برق می زنند حالا هم که برق گران شده کسی به کسی....اهالی روستا منتظر رحم دل آبی آسمان‌اند. به یاد گل‌های آفتابگردان آن زن روستایی می افتم که نگران تحصیل پسرش بود. نمی دانم گل‌های آفتابگردان آن خانه تا به کی به اهالی خانه لبخند می زنند.

اینجا قندآب است. بالای بلندی که می ایستی پرچم‌های سبز و سفید و قرمز در دامنه کوه را می بینی که در امتدادشان، روستا چون بهشتی خاموش، مهر سکوت بر لب زده. روستایی که تنها شهیدش که در غائله کردستان در خون غلتیده، آرام و با وقار بالای سر روستایش به تنهایی ایستاده و مزار خاک گرفته‌اش را چند دانش آموز با رنگ سبز، رنگ می کنند به نشانه وفاداری به آرمان‌هایش.

بچه‌های روستا در دامنه کوه، میان آب گل آلودی که جمع شده، بچه قورباغه می‌گیرند. اینجا 50کیلومتری مشهد- فریمان است.خاله شهید قربان اکبری می گوید:«ما حرف آقا را گوش می‌کنیم.» می گویم از رییس جمهور درخواستی داری؟می گوید:"چیزی نخواستم و انتظاری ندارم.همین که مملکت را نگهداری می کند که دست اجانب نیافتد و  امن و امان باشد کافی است.ما چیز بیشتری نخواستیم."و نگاه خبرنگاران به سقف خانه شهید است که با پلاستیک‌های نازک از گوشه ای به گوشه ای دیگر چسبانده شده تا موقع بارش باران پایین نریزد. این خانه را شهید با دست‌های خودش ساخته و هنوز هم زیر سقف این خانه 5 نفر زندگی می کنند.آنهم در دو اتاق؛ نه تنها این خانه که بیشتر خانه‌های کاهگلی روستا سقف‌هایشان با پلاستیک‌های نازک و چسب آراسته شده تا با تکان بارانی پایین نریزند.

 مسوول بسیج دانش آموزی مستقر در روستا می گوید: 54دانش آموز امسال در این اردوها شرکت دارند.دانش آموزان دختر در روستای مراغه و دانش آموزان پسر در روستای قند آب.

می گوید: اولویت اصلی با تعمیر و مرمت و بازسازی مدارس و نقاشی ساختمان و دیوار نویسی و لوله کشی و برق کشی مدارس است و در کنار آنها واکسیناسیون دام هاو پیگیری و شناسایی خانواده های نیازمند و پخش داروی رایگان انجام می شود. خیلی از خانه ها نیاز به حمام دارند. 70خانوار در این روستا هستند و پیگیر ایجاد اشتغال و رفع بیکاری منطقه از مسوولان هستیم. همچنین به دنبال حفر قنات عمیق هستیم تا زمین‌های منطقه رونق بگیرد.

اینجا دختران 14 - 15سالگی ازدواج می کنند و پسرها 22 تا 27 سالگی؛ ماه محرم هم طلبه ای برای تبلیغ نمی آید. دخترها و پسرها تا پنجم دبستان درس می خوانند و اگر از پس هزینه‌ها و جاده خاکی که تنها راه اتصال روستا به فریمان است،بربیایند به شهرها و روستاهای دیگر می‌روند. «اگر خدا رحمت بدهد، نعمتی هست» این جمله زنان روستاست. خشکسالی چند سالی است گریبان مردم را گرفته؛ اکثر عروس‌ها در خانه مادرشوهر زندگی می کنند، می گویند از وقتی یارانه ها آمده، مردم پولش را گرفتند و زوج‌های جوان زندگی مستقلی در روستا برای خود مهیا کردند و دیگر در خانه پدری نمی‌مانند.

14 ساله است و یک بچه دارد می گوید: هیچ کدام از خانم‌های این روستا دانشگاه نرفته اند. آب هم روزی چند ساعت می آید و بعد قطع است. می گویم« رییس جمهور تا به حال اینجا آمده،او را دیده‌ای؟» می گوید: یک بار شهرستان فریمان آمده، اما نتوانستیم برویم. روستا وسیله نقلیه خطی ندارد و راه روستا خاکی است. اگر جاده را آسفالت کنند و ماشین خطی بگذارند، خیلی بهتر می شود.

نقاب پارچه ای سفیدی به روی صورتش زده، لخته های خون را در چشمان اش می بینم و آثار جراحتی که از پشت پارچه سفید، خودش را نشان می دهد. زهره 17 ساله‌ است، دختر بچه اش را در آغوش می کشد و می گوید:«قبلا اینجا ماشین خطی داشت اما الان ماشین نداریم. آژانس‌ها تا مشهد20-30 هزار تومان برای رفت و برگشت می‌گیرند. یک روز با همسرم سوار موتور بودیم که در راه خاکی روستا تصادف کردیم.» آرام نقاب پارچه اش را کنار می زند نیمه سمت چپ صورتش چندین بخیه خورده و پوست صورت و گوشت صورتش در هم آمیخته. بعد از تصادف بی هوش شده و شانس آورده که یک ماشین گذری او و همسر و دخترش را در جاده پیدا کرده و....

دوست ندارد حتی اسمش را بنویسم؛ غرورش نمی گذارد. تنها دلش می خواهد روستا از مشکل کم آبی، کمبود حمام، خانه‌های نیمه کاره و کاه گلی و کمبود پزشک و جاده همیشه خاکی اش راحت شود.

زن همسایه زیر لب چیزی می گوید و به سمتم می آید: از صبح کنار تنور، دود تنور می خوریم و بعد گوسفندها را به چرا می بریم. قبلا آقایی هر هفته یک بار می آمد اینجا برای درمان، الان خانم پزشک اینجا به من می گوید برو آنور بایست بوی تنور می دهی، بوی آغل می دهی، آخر ما مجبوریم کار کنیم. چه کار کنیم؟ همه اش در کاهدون و سر تنور هستیم و حمام هم نداریم. قبلا که قندآب بخش مشهد بود وضعمان بهتر بود الان که بخش فریمان شده‌ایم،توجهی نمی کنند. دو سال است بچه‌هایم را عقد کرده ام، ساختمان ساخته ایم، آب و برق دولتی بهمان نمی دهند، این ها را سروسامان بدهم.می گویند بیا آب و برق آزاد بگیر. سال پیش 80گوسفند داشتیم که نصف آن را فروختیم تا برای گوسفندها آذوقه آزاد بخریم. می گویند آذوقه دولتی را دامدارها می خرند و چیزی برای ما نمی ماند،هر وقت مراجعه می کنیم می گویند دیر آمدی تمام شد! برو بعدا بیا!

صدای بچه‌های مدرسه روستا می آید که با یکدیگر سرود می خوانند «اباصالح... یا اباصالح....» و قصه این روستا هم انگار منتظر است هنوز...

۱-

۲-

۳-

گزارش تصويري همايش بزرگداشت شهيد مطهري 12 ارديبهشت 91

جغرافیا تاثیر شگرف بر فرهنگ انسان داشته و دارد. در طول تاریخ، بشر تلاشهای مستمری برای کنترل شرایط جغرافیایی به نفع خود، گیاهان و جانوران مورد نیاز بعمل آورده است. کوشش انسان برای مساعد کردن شرایط جغرافیایی جهت تامین زندگی مرفه تر و توسعه محیطی یکی از جنبه های مهم فرهنگی هر تمدنی است¹. 

انواع مختلف آب انبارها عبارتند از :                                                                                        الف) آب انبارهای همگانی، واقع در محله ها، روستاها، کارونسراها و بصورت تک بنا در مسیر راههای کاروانی                                                                                                                             ب) آب انبار خصوصی درون خانه ها                                                                                  

 قسمتهای عمده بنایی یک آب انبار عبارتند از :
1) منبع ذخیره آب :منبع یا گودالی که در زمین با اندازه های مختلف حفر می شود و قسمت اصلی آب انبار را تشکیل میدهد. منبع با آجر مخصوص آب انباری که به مدتی معین در آب قرار گرفته است، ساخته می شود؛ تا دوام آن بیشتر و از فرسایش زود هنگام آن جلوگیری شود.
2) پوشش منبع : پوشش و سقف منبع معمولا به صورت گنبدی و گاهی هم به صورت مسطح ساخته می شود.
3) راه پله : راه پله از سطح زمین به طرف پایین ترین ناحیه مخزن ایجاد می شود.
4) پا شیر : در انتهای راه پله فضایی ایجاد شده که برای برداشت آب از شیرهایی که بر روی دیواره مخزن قرار گرفته، استفاده می شود.
5) بادگیر و نورگیر: جهت جریان یافتن هوا و سرد نگه داشتن آب ساخته می شود.
6) سر در تزئینی² : در قسمت ورودی آب انبار ایجاد و نشان دهنده هنر سازنده آن می باشد.
7) نشیمن گاه : معمولا برای استراحت عابران در دو طرف سر در آب انبار ساخته می شود.

در روستاهای چاه فالیز، ازبک کوه، چاه مسافر و همچنین شهرهای خیرآباد و جزین و ... و در کویر بجستان هنوزآب انبار (حوض) های آب شیرین مورد استفاده اهالی، عشایر، دامداران و رهگذران قرار می گیرند، لازم به ذکر است که؛ پدیده وقف  و روحیات مردم آن ناحیه در جهت توسعه روستایی  بر بقای این میراث جاویدان تاثیر گذار است، با عنایت به اینکه مطالعه دقیق وضع موجود برای رسیدن به وضع مطلوب و گرد آوری اطلاعات از مطلعین محلی از جمله اقدامات نگارندگان محسوب می گردد، متاسفانه این آب انبارها با اینکه میتوانند در راستای گردشگری و کویر نوردی و جذب گردشگران داخلی و خارجی در نواحی محروم کویری مورد استفاده قرار گیرند، مورد بی مهری قرار گرفته و بجز معدودی که در داخل شهر یونسی نگهداری شده اند، بقیه آب انبارها بخصوص آنهایی که با فاصله دور تری از نواحی مساکن روستایی واقع شده اند، در حال از بین رفتن می باشند که خشکسالی اخیر هم به آن دامن می زند. با توجه به اینکه؛ این بناها دارای حد اقل قدمت تاریخی دویست ساله بوده و حدودا " به دوره قاجار و بعضا" به دوره صفویه برمی گردند، میتوانند روزی د ر جهت توسعه روستایی و گردشگری منطقه، احیاگر و نماد روزگار باستان و بیان کننده قدرت خلاقیت وشاهکار مردم مهربان و مهمان نواز کویری بوده و مورد استفاده گروههای مختلف گردشگران، از جمله؛ باستانشناسان – جغرافیدانان – زمین شناسان – ستاره شناسان – زیست شناسان – مردم شناسان – تاریخ دانان و ... بوده و همچنین مورد استفاده در امر کشاورزی – جنگلکاری - دامپروری و دامداری قرار گرفته، موجبات هر چه بیشتر توسعه روستایی را فراهم آورند.

تصویر شماره یک : نمایی از نیم رخ یک آب انبار

واژه های کلیدی :
1) آب انبار (به فتح همزه و سکون نون و موحده به الف کشیده) : حوض تالاب کلانی که برای ذخیره آب در قلعه ها بسازند و از آب باران پر شود³.
2) کویر : زمین شوره زار⁴. کویر پدیده ای خاک شناسی است  و در شرایط خاصی تشکیل و توسعه می یابد. از آنجا که شرایط حاکم بر بیابان ها اغلب مساعد پیدایش کویر است و این دو پدیده بیشتر با هم وجود دارند، احتمالا" چنین توهمی به وجود آورده است که هر جا بافت خاک، ریز دانه و نمک به مفهوم عام وجود داشته باشد، با حضور آب به هر شکل ( باران – جاری – زیر زمین ) کویر تشکیل می شود⁵.
3) حوض : آبگیر و گودالی است که در زیر زمین با سنگ و آجر و سیمان درست می کنند، برای نگهداشتن آب⁶. (جمع : احواض و حیاض)
4) حوض (با فتح و ضاء) : مجمعه، جائیکه برای آب در زیر زمین سازند³.
5) بجستان : بجستان یکی از شهرستان های خراسان رضوی است که در جنوب استان و در کریدور ارتباطی با استانهای جنوبی ، مرکز و شرقی کشور واقع شده است. عرض جغرافیایی 34 درجه و 15 دقیقه تا 34 درجه و 5 دقیقه شمالی و طول جغرافیایی 57 درجه و 34 دقیقه تا 58 درجه و 34 دقیقه شرقی موقعیت ریاضی شهرستان می باشد و وسعت این شهرستان 4/4704 کیلومتر مربع است²⁵.
6) اقلیم : شرایط میانگین هوا در یک ناحیه را می گویند و این میانگین پس از سالهای بسیاری، مشاهده به دست می آید.
7) پرسشنامه : متنی مکتوب می باشد که در آن تعدادی سوال مطرح شده است و مصاحبه شونده به آنها پاسخ می دهد.

مقدمه :
این مقاله حاصل تلاش ده ساله بوده که امروز در جهت همایش ملی جغرافیا و برنامه ریزی توسعه روستایی مورد استفاده قرار می گیرد و امید است که در این راستا مورد توجه و عنایت مسئولان، برنامه ریزان، مدیران، شوراها و ... قرار گیرد تا از این میراث کهن و گرانبها (آب انبارها) که نمایانگر فکر خلاق ، ذکاوت و هوش سرشار مردم مهربان و مهمان نواز ناحیه کویری ایران زمین می باشد در جهت توسعه روستایی با تاکید بر هدف گردشگری منطقه، مورد استفاده قرار گیرد.
<<در آغاز تحقیق سوالاتی برایم مطرح گردید، همان گونه که برای پژوهشگران قبل از من مطرح بوده است و آن اینکه از آب انبارهای قدیمی چه تعداد فعالند؟ چه تعداد متروکه شده اند؟ کدام عامل طبیعی یا انسانی در ترد و متروک کردن آنها غالب بوده است؟>>⁹ و الخ...
<<و از سویی بر اساس مطالعات محققین بزرگ جغرافیا، مشخص شده است؛ محدوده مورد مطالعه در دسته بندی های بیابان های داخلی و آن هم از بیابان های نسبتا" گرم با تابستانهای گرم و زمستان های سرد قرار می گیرد¹⁰.>>*[1]

<<پایین بودن ریزشهای جوی و عدم وجود آبهای سطحی جاری، در بسیاری از شهر های ایران به خصوص در شهرهای جنوب خراسان نظیر کرمان، ذخیره آب را برای مواقع کم آبی، ایجاب می کرده است. لذا مخازنی ساخته می شده تا آبی گوارا را برای مصارف شرب و ... فراهم سازد و آب آنها عمدتا" از قناتها بوده است>>¹¹. شرایط و اوضاع اقلیمی خشک و نیمه خشک بخش عمده ای از ایران، تاثیری ژرف و بنیادی در خلق پدیده های گوناگون معماری این سرزمین گذارده است که بررسی آن از اهمیت فراوانی برخوردار است... از این روست که از دیر باز در بیشتر دشت های ایران برای دسترسی به آب تلاش چشمگیر و پی گیر صورت گرفته و ایرانیان توانسته اند در طول چندین هزار سال با کوشش خستگی ناپذیر و بهره جستن از تمامی توانایی های خود، در دشتهای تشنه، کشتزارها را سیراب سازند و گلوهای خشک و لب های داغ بسته را با آبی گوارا تازه سازند و طرح های عمده تامین آب چون ایجاد قنات، ساختن سد و مانند آن، به امر ذخیره سازی آبهای فراوان زمستانی برای به مصرف رسانیدن در فصل های کم آب و خشک دیگر سالها نیز توجه داشته اند و برای تحقق بخشیدن به این امر آب انبار را بنیان گذاردند، در ایران آب انبارها با توجه به نقش مهمی که در زندگی روزمره مردم داشته اند و دارند از موقعیت خاصی در فرهنگ این سرزمین برخوردار بوده اند تا جایی که جنبه نیمه تقدیسی یافته اند. حرمت گذاردن بر آب و خودداری از هدر دادن و آلوده نساختن آن از دوران های بسیار کهن در فرهنگ مردم سرزمین ما ریشه ای بس ژرف داشته که در آیین های مذهبی در دوران بعد از اسلام نیز در ایران ادامه یافته است².
در روستاهای مهنه آب انباری را دیدم که زیر مسجد تعبیه شده بود؛ هم خنکها و مفرح شدن محیط مسجد را سبب می شد و هم وضو خانه و آب سرد برای نماز گزاران را، ولی در عین حال که کمی از آن اثر باقی مانده، بسیار با شکوه و بیاد ماندنی است*[2]. نامه های از سر خوشهالی از تحقیق اینجانب، از روستاهای بخش دستگردان طبس و بخش بجستان گویی رستی راهی است که ما در آن گام نهاده بودیم؛ یعنی مطالعه یکی از میدان های جاویدان ایران عزیز در کویر نمک. << آری انسان برای باقی ماندن در این دنیای خشن راهی بجز تطبیق دادن خود با شرایط فیزیکی و اقلیمی محیط ندارد. برای این کار شیوه ها و تدبیر هایی بر می گزیند که اغلب رد پا و بازتاب آنها را می توان در جنبه های مهم فرهنگ و اجتماع او باز جست...¹²
و با ذکر دو سوال مقدمه را به پایان می بریم:
الف) آیا اصولا" چگونگی شرایط جغرافیایی و ناسازگاری اقلیمی (کم بود آب شیرین) با پیدایش آب انبار (حوض) ها، در منطقه باعث پدید آمدن تکنیک شده است؟
ب) آیا ایدئولوژی (فرهنگی و جهان بینی های اهالی ناحیه مورد مطالعه) در پیدایش این تکنیک موثر بوده است؟

روشهای تحقیق :
از آنجا که بهترین راه شناخت پدیده ها ومناطق، مشاهده عینی آنهاست؛ به منظور جمع آوری داده های صحیح بر آن شدیم که این بنا ها و منطقه را از نزدیک مشاهده کرده و به روش میدانی - پرسشنامه ای روی آوریم. همان طور که می دانیم؛ پرسشنامه را می توان به یکی از روشهای زیر اجرا نمود :
الف) مصاحبه تلفنی
ب) پرسشنامه پستی
ج) پرسشنامه حضوری فردی
د) پرسشنامه حضوری گروهی⁸
که در بین این موارد از گزینه های { ب – ج – د } به ترتیب، بیشترین استفاده را نموده ایم.

نقشه شماره یک :

یافته ها :

1 - اهمیت آب انبار (حوض) های آب شیرین، در توسعه روستایی:
در قسمتی از آبان یشت، (یکی از دلکش ترین یشت های اوستا، در توصیف آناهیتا) آمده است: <<می ستایم آب را که آفریده ی اهورا مزدا است²¹>> و این نشان می دهد که اجداد و نیاکان مان تا چه حد به اهمیت آب در امکان وجود پی برده بودند و چگونه بعد ها با خود باوری و اتکا به نفس خود، خالق اثر بزرگ و شاهکاری جاودانه همچون آب انبار شدند.
با نگاهی به سفر نامه ها شما به راحتی از تاثیر این پدیده؛ در کنار قنات ، کاروانسرا و رباط و ... در نگه داشت جمعیت در روستاهای حاشیه کویر و داخل کویر و توسعه روستایی، با خبر میشوید. هوتوم شیندلر در این باره، این گونه می نویسد : <<... آب انبارهای صدر آباد هم خراب است، سیصد تومان لازم است تا آنها را تعمیر کنند، اگر آب انبار درست نمی شود و قنات هم درست نمی کنند، دوباره باید فرار کنند و صدر آباد بی محافظت می ماند. از صدر آباد الی مزینان سیزده میل و نیم است؛ از صدر آباد تا یک آب انبار که سر راه واقع است سه میل است و از آب انبار تا مزینان دو میل و نیم است...¹³>>
کویرها جاذبه خاص خود را در توسعه روستایی و گردشگری، دارند. این مناطق بی روحی که معیارهای انسانی را به تمسخر گرفته اند، تاثیر عظیمی بر مشاهدات و تفکرات می گذارند. دنیایی که ما در جستجویش بودیم بسان ستاره ای تنها، بی حرکت و رها از هر گونه مسائل گذرا فراسوی مرگ و زندگی قرار دارد. برای کسانی که با او بیگانه اند، مفهومی جز بیم و هراس ندارد و در کسی که با زیبایی ها و هراس هایش آشنا شد، شوقی غیر قابل تسکین برای بازگشت دوباره جا داده است. کویر کسی را که یکبار گرفتار  افسونش شده باشد، رها نمی کند¹⁴.
تصویر شماره دو : حوض چاه فالیز

زنگی آبادی در کتاب جغرافیا و برنامه ریزی شهری کرمان، می گوید : << آب انبار تاریخی علیمردان خان پسر گنجعلی که در ضلع غربی میدان، داخل بازار مسگری غربی و روبروی مدرسه واقع شده، واجد ویژگی های معماری جالبی می باشد که توجه هر بیننده را به خود معطوف می دارد. بر طبق کتیبه، بنای مذکور 1209 ه-ق است. ابعاد منبع آب انبار 5/19 در 10 و ارتفاع آن 9 متر است که حجم آن معادل 25/2018 متر مکعب و ظرفیت آن 2 میلیون لیتر آب می باشد. سر در این آب انبار کاشی کاری می باشد و سنگ های حکاکی شده در بنای آن به کار گرفته شده است¹¹.>>
کلنل سی ام مک گرگر در خصوص اهمیت آب انبار (حوض) های آب شیرین، اینگونه اظهار می دارد: <<... البته تقریبا" در همه جا با بهره گیری از تاسیساتی به نام آب انبار؛ آب آشامیدنی فراهم است، حتی بیشتر از غرب، که البته کم کم نام حوض های آن را می گیرد... در این کوه ها و تپه ها آب طبیعی بسیار کم است، آنقدر کم که می توان گفت اصلا" آب نیست. به عنوان مثال در فاصله یزد و سوگند که بیش از پانصد مایل می شود تنها سه چشمه وجود دارد. در جاهای دیگر مانند حوض جفن (احتمالا" جعفر) و رضاب منابع مصنوعی آب هست. این منابع همان طور که گفته شد به تعداد دلخواه قابل افزایش است.¹⁵>>
<<کافی است از شیب های طبیعی استفاده کرد و راه آبها را به سمت حوض های متعدد هدایت نمود. این حوض ها نعمت بزرگی است و باید امتیازهای آن را به جاهای دیگر شناساند. حوض؛ شامل یک مخزن باریک و بلند زیر زمینی است و به طریقی حفر شده که آب کوه ها را به وسیله آبراهه ها در خود جمع می کند ( البته در فاصله دور تر آب به وسیله خاکریز هدایت می شود ). حوض، سقفی از خشت و گل دارد و ورودی آن روزنه کوچکی است¹⁵.>>
به هر تقدیر در خصوص اهمیت آب انبار (حوض) ها  می توان گفت؛ مخازنی هستند که ساکنان مناطق خشک، به ویژه برای تامین آب آشامیدنی خود از آن استفاده می کنند. حتی امکان دارد که در مناطقی منبع آب عظیم و مطمئن، چون قنات و چاه عمیق و نیمه عمیق وجود داشته باشد ولی مردم از آب حوض و آب انبار که از رودخانه یا باران ( آب قنات ) به دست آمده، برای آشامیدن استفاده کنند. در نقاطی که هیچ منبع آبی وجود ندارد، مانند بسیاری از نقاط سر راه کاروان ها و عابرین کویر و بیابان ها و یا حداقل آب قابل مصرف وجود ندارد و آب باران تنها منبع آب شیرین است، با احداث حوض و یا آب انبار، آب چند بارندگی در زمستان و بهار را برای روزهای طولانی و گرم بهار و تابستان ذخیره می کنند.

2 – انواع آب انبار (حوض) : 
الف) آب رودخانه ای (بزرگ)، با آجر ساخته شده، سقف گنبدی همراه با بادگیر.
ب) آب بارانی
                ب – الف) آب انبارهای صحرایی : آب انبار به وسیله انسان در کویر یا بیابان ساخته شده و                   به طور طبیعی پر می شود.  
               ب – ب) آب انبارهای دستی : آب انبار با آب به صورت دستی، یعنی توسط انسان از جایی                   برداشت و به درون آن ریخته می شود¹⁶. ( مانند روستاهای میاندهی، خیر آباد، ازبک کوه که                  توسط تانکر این عمل انجام می شده و می شود.)

نقشه شماره دو*[3] :

 با توجه به نقشه شماره دو، که مسیر برخی از راههای طی شده توسط نگارندگان را نشان می دهد، ما به موردی از آب انبارهایی بر می خوریم که احتمالا" توسط آب قنات پر می شود و کلیت امر همان آب باران بود. اخیرا" تلاش هایی در روستاهای میاندهی، فیض آباد، محلات و خیر آباد مهنه در جهت توسعه روستایی، صورت گرفته است تا با بهداشتی کردن فضای آب انبار (حوض) های باستانی برای مصارف آب شرب از آنها استفاده کنند. همان طور که در نقشه ملاحظه می کنید، وجود آب انبار (حوض) های روستاهای چاه مسافر، جعفر آباد، سردق، یونسی، ماراندیز، چاه فالیز و شهرستان های فخرآباد و جزین همچون گردنبند زرینی بر پیکر کویر نمک خود نمایی می کند و روزی راههای تجاری و زیارتی از کنار همین آب انبارهای یاد شده می گذشته است و خاطرات آن هنوز باقی است، که می تواند امروز در جهت توسعه روستایی  از طریق صنعت گردشگری، بوسیله بازسازی و مرمت آنها در صورت نیاز، مورد استفاده گروههای مختلف گردشگران، قرار گرفته و همچنین در جریان جنگلکاری، کشاورزی، دامپروری و دامداری ، موجبات توسعه بیشتر روستا ها را فراهم آورد.

تصویر شماره سه : حوض حاج حسین

نتایج و جمع بندی :

انسان به دلایل گوناگون مجبور است که در بیابان (کویر) زندگی نماید. در مورد رفتار فیزیولوژیکی او همچنین مانند دیگر پستانداران در مقابل بلایای آب و هوایی مصون نمی ماند. کمی بارندگی، خشکی هوا، دمای بالا و در نتیجه تبخیر و تعرق افزون تر، زمینها و آبهای شور و تلخ، همچنان انسان را رنج می دهند. در عوض بدن انسان در مقابل افزایش بیش از حد دما واکنش نشان داده، با عمل تبخیر و تعرق تا حدودی مشکل گرما را حل می نماید. اصولا" تعرق منجر به افزایش دبی خون و فرکانس های قلب و کم شدن آب و نمک بدن می شود. انسان در مدت یک ساعت، حدود یک لیتر آب بدن خود را از دست می دهد. در هنگامی که تعرق از شدت بیشتری برخوردار گردد (بیش از 12 درصد وزن بدن) می تواند موجب مرگ او شود. بنابراین باید آب زیادی نوشید¹⁷. و اما گروه تحقیقاتی مان در کویر نمک، عملا" معنای آنچه را گفتیم درک نمود، بطوری که عملا" در پیمایش صحرایی به اهمیت وجودی حوض ها پی بردیم. پیدا کردن، حمل و نقل و ذخیره کردن آب، همواره یکی از نگرانی های مردم زحمتکش محدوده مورد مطالعه بوده است و نمی توان نقش کلیدی این آب انبارها را در توسعه روستایی – گسترش کشاورزی، دامداری سنتی و زندگی عشایری و ... نادیده بگیریم. در پرسشنامه در رابطه با موارد و اهمیت استفاده از آب انبارها سوال گردیده بود که به ترتیب؛ تامین آب آشامیدنی اهالی روستا – تامین آب آشامیدنی رهگذران و مسافران – و سپس برای شرب دام – و ... را علامت زده بودند*[4].
چاههای عمیق، پمپ های موتوری، دستگاههای تهویه هوا و یخچالهای برقی به سرعت فنون سنتی را که مدت های دراز رشد و ترقی این نواحی دشوار را امکان پذیر می ساخت به نابودی گشاندند. از آنجا که گروههای اجتماعی همواره در اطراف عنصر حیاط بخش آب، به وجود آمده اند و موجبات توسعه را بدین وسیله فراهم آورده اند؛  در حال حاضر، تنها قنات ها هستند که هنوز هم باقی هستند و آب برای شرب میلیون ها نفر و کشت میلیونها هکتار زمین را تامین می کنند¹⁸؛ که این موضوع با توجه به خشکسالی های اخیر؛ خصوصا" زمانی که آب بوسیله جویبارهایی به سوی زمین های کشاورزی کشیده می شود ، بیشترین هدر رفت آب از طریق تبخیر و تعرق را شامل می شود. همچنین در فصل زمستان که زمین ها نیاز به آبیاری نداشته و بوسیله آب باران و برف هم تغذیه می شوند، نوع دیگری از هدر رفت آب را مشاهده می کنیم، که در نتیجه تمام عوامل متنوع هدر رفت این مایه حیات، دیده شده که؛ قناتها در بین ماههای فروردین تا تیر ماه بیشترین میزان آبدهی را دارا می باشند و از ماه مرداد به بعد به تدریج آبدهی آنها کم می شود²¹، و دراین روند منجر به پایین رفتن سطح آب های زیر زمینی شده که بدین ترتیب مواجهه با کمبود آب ( با توجه به اینکه بیشترین وسعت نواحی کشور ما به وسیله کوهستانهایی که مانع از عبور ابرهای باران زا می شوند؛ احاطه شده و مناطق گرم و خشک و نیمه خشک را تشکیل می دهند،) را تسریع می بخشند، اما در صورتی که شیب این قنات ها را به سوی آب انبارها ایجاد کنیم، از مزایای بسیار آن از جمله : جلوگیری از هدر رفت طبیعی آب – خلوص و پاکی آب – خنک و مطبوعیت آب – استفاده بیشتر و بهتر در امر کشاورزی، دامداری، جنگلکاری، شرب و ایجاد اشتغال ؛ خصوصا" در منطقه ذکر شده ( کویر بجستان) – و ... بهره مند خواهیم شد. دلیل اینکه منطقه مورد نظر را بهترین گزینه جهت نیل به این مقصود ذکر کردیم، این است که؛ کویر بجستان حوضه آبریز تمام رودهای جنوب خراسان رضوی و نیز بخشی از خراسان جنوبی و حتی استان یزد (شهرستان طبس) می باشد و این وضعیت سفره آب زیر زمینی غنی و گسترده ای را ایجاد کرده است²⁵ و مردم این منطقه که از دیر باز به اهمیت آب برای آبادانی پی برده بودند، با این هنر مهندسی ایرانی (آب انبار) آشنایی داشته، و به خاطر اینکه منطقه از روزگار دور به عنوان کریدور ارتباطی شرق، شهرهای جنوبی و شمالی کشور را را به هم پیوند می داده و می دهد، در مسیر توسعه، از آن (آب انبار)، هم در مناطق مسکونی و هم در مناطق غیر مسکونی (در مسیر راهها)، با فواصل لازم، استفاده می کرده اند و در حال حاضر هنوز بناهای نامبرده وجود دارند ولی به دلایل بی توجهی – خشکسالی – و ... نیاز به رسیدگی مجدد دارند.
اخیرا" در سالهای پس از پیروزی انقلاب اسلامی تنها ارگان و نهادی که بیشترین تلاش را در محدوده کویر نمک برای توسعه روستایی و احیاء حوض ها یا آب انبارهای سنتی نموده، جهاد سازندگی می باشد که حتی سعی در کپی سازی (مشابه سازی) آب انبارها در برخی روستا ها نموده که تصویر شماره دو نشانگر آب انبار روستای چاه فالیز است که موسس آن جهاد سازندگی می باشد. در بین لیست 77 آب انبار (حوض) مورد مشاهده، بعضا" به حوض جهاد نیز برمی خوریم که گویای همین واقعیت است.

تصویر شماره چهار : حوض (تعمیر شده) حاج حسین رزمجو

پیشنهادها :
در آیه 30 سوره انبیا آمده است : << و هر چیز زنده ای را از آب قرار دادیم*[5] >> بنابراین، برای توسعه روستایی و گردشگری خصوصا" نواحی کویری و حاشیه کویر، که بیشترین مساحت کشورمان را به خود اختصاص داده، و برای جلوگیری از پیشرفت کویر و غلبه بر آن، نیازمند آب می باشیم؛ تا در امور مختلف مانند: کشاورزی، دامداری و دامپروری، جنگل کاری و ... از آن استفاده کنیم و به دلایلی که در قسمتهای قبل ذکر شد، بهترین روش نگهداشت و ذخیره سازی آب در امر توسعه، آب انبار می باشد و ما در این راستا با توجه به اینکه محدوده مورد مطالعه مان، کویر نمک بوده است؛ پیشنهاداتی برای برنامه ریزی، مطالعه، بهسازی و بازسازی آب انبارهای این حوزه ارائه می کنیم :

1- مطالعه دقیق وضع موجود،توسط متخصصین جغرافیا، معماری، علوم اجتماعی، اقتصادی ، تاریخ ، باستان شناسی ، گردشگری و ... برای رسیدن به وضع مطلوب و گردآوری اطلاعات از مطلعین محلی.

2- تشکیل یک اکیپ ماهر جهت سازماندهی آب انبارها در محدوده بیابان های کویر نمک و توجه به سایر ثروتهای فرهنگی نظیر رباط ها که به طور مثال در فخرآباد، میاندهی و خیر آباد و... ملاحظه می شود.  (کاروانسراها از ابتدا در کنار منابع عظیم آب ساخته می شدند. نمونه ای از این کاروانسراها در حوالی انارک با آب انبارش در جهت ورودی و محور آن²¹ دیده می شود.)

3- همکاری استادان، متخصصان و مسئولین سازمان میراث فرهنگی، فرماندار گناباد، تربت حیدریه، طبس، فردوس و ... و شوراهای اسلامی روستاها در مورد مطالعه و نیز اداره فرهنگ و ارشاد اسلامی و جهاد سازندگی محدوده مورد مطالعه ، اداره کشاورزی ، سازمان اوقاف و امور خیریه استان خراسان، بانک ها و ...جهت تحقیق و مطالعه، نقشه برداری، تهیه نقشه ها و اسناد و مدارک کامل از وضع موجود.

4- اهمیت دادن به حفظ میراث فرهنگی، به عنوان گنجینه های تاریخی که یادگار اعصار گذشته این مرز و بوم می باشد.
 5- آشتی دادن افراد بی علاقه به آثار میراث فرهنگی ، از طریق آموزش مردم و افزایش سطح آگاهی های عمومی و فرهنگ آنها.

6- نیروهای نظامی که نقش مهم در حفظ و حراست از مرز و بوم و کیان اسلامی را بر عهده دارند، به درستی با اهمیت وجودی آب انبارها واقفند و امیدواریم در این خصوص توجه بیشتری مبذول فرمایند.

7- به نظر میرسد اگر یک چرخ چاه دلوی برای حوض ها کار گذاشته شود و به وسیله آن آب بالا آورده شود و در آبشخوری جداگانه برای حیوانات ریخته شود تا در نتیجه، آب به ادرار حیوانات آلوده نگردد. (افزودن مواد شیمیایی مانند کلر برای ضد عفونی کردن آب حتی در گذشته نیز رسم بوده که بجای استفاده کردن از کلر، علاوه بر استفاده از ذغال و میزان مشخصی آهک، تعدادی ماهی مخصوص (تیلا پیا) نگهداری می کردند و با این مبارزه بیولوژیکی، اقدام های لازم برای پاکیزه نگه داشتن، معمول داشتند. زیرا این ماهی ها تمام حشرات و جلبکها را می خورند و به این طریق مانع آلوده شدن آب می شوند.)

8-  برای جلوگیری از افتادن حیوانات کوچک مانند مارمولک و سوسک و... به داخل منبع باید سطح آن را با توری ریز بپوشانند. توصیه می شود نوعی توری را انتخاب کنند که ریز بافت باشد تا مانع  ورود حیوانات کوچکتر مانند پشه نیز گردد. با نصب این نوع توری ها دیگر پشه قادر نخواهد بود وارد منبع شود و در آنجا تخم ریزی و آب را آلوده کند. همین طور در مورد استخر ها  و حوض ها تا آنجایی که ممکن است سقف آنها را بپوشانند و با محصور کردن و کار گذاشتن توریها مانع ورود حیوانات بزرگ و کوچک به داخل آنها گردد. فقط یک در برای رفت و آمد انسان وجود داشته باشد¹⁶.

9- آنطور که امروزه مشاهده می گردد در طرح های بهسازی روستاها این میراث جاودانی به راحتی برچیده می شود و با متروک شدن به زباله دانی اهالی تبدیل می گردد، خواهشمند است شوراهای اسلامی محدوده کویر نمک برای ثروتهای فرهنگی منطقه برنامه ریزی بهتری بنمایند ، مثلا" در برخی روستاها هنوز به طور سنبلیک با مرمت و پاکیزه نمودن حوض ها مجددا" از آنها به عنوان جذب گردشگران استفاده می کنند و امید واریم در آینده با تاسیس تور های کویر نوردی*[6]، آب انبارها  اهمیت گذشته خود را پیدا کنند.

تصویر شماره پنج : شعف حوض (مخروبه)

با عنایت به این که بر اساس تحقیقات 50% آب انبارها و حوض ها در محدوده کویر نمک به دلیل وقوع نا بهنجاری های اقلیمی و خشکسالی ها در سال جاری اکثرا همان آب مانده و (پارسالی) را حفظ کرده بودند و از نظر ذخیره نیز نوعی کاهش محسوس در خرداد ماه مشاهده می شد که به نوبه خود اثرات اجتماعی – اقتصادی فراوانی به همراه دارد که به ویژه سیاست گذاران، بایستی از هم اکنون راه چاره بیندیشند و برای مقابله با تاثیرات زیانبار تغییرات اقلیمی خود را آماده سازند. به اعتقاد مردم روستای خیر آباد، سال 78 از خشکترین سالها بوده و مردم روستای میاندهی و جان آباد خواف معتقدندکه هر پنج سال، یک سال خوب و بقیه خشکسالی خواهد بود که نابودی احشام، مردم و کشاورزی و همینطور فقر اهالی را به دنبال دارد، و در هر حال آب انبارها که مورد تعمیر قرار گرفته اند به نحو شایسته ای، سرد ترین و خوش طعم ترین آب کویری را به اهالی ناحیه تقدیم می دارند. اسامی برخی از آب انبارهای محدوده مورد مطالعه جهت اطلاع، در صفحات بعدی درج شده است.

تصویر شماره شش : طرحی از نمای یک آب انبار*[7] :

اسامی آب انبارها (حوض ها)، اجزای تشکیل دهنده ، کاربرد و موارد استفاده آن در محدوده کویر نمک

تشکرات :

با تشکر از دانشگاه پیام نور مرکز فریمان.
- اهالی محترم روستای سردق – خیر آباد مهنه – ماراندیز – یونسی  و شهر های فخر آباد و مردم بسیار مهربان جزین*[8].
- شوراهای اسلامی روستاهای چاه مسافر – ازبک کوه جدید – میاندهی – فخرآباد.
- خانم ها رعنا اسکندری و زهرا چوپانیان،  به خاطر ترسیم نقشه راه ها*[9] و ترسیم نمای آب انبار*[10].
- با تشکر از کلیه کسانی که ما را در این راه همراهی کردند.

تصویر شماره هفت:

 منابع :

1 – پاپلی یزدی . محمد حسین ، جلالی . عباس – اقلیم و فرهنگ (برف اندیل) فصلنامه تحقیقات جغرافیایی، شماره 43 ، زمستان 85 ، صفحات 134 و 135 .  
2 – ورجاوند. پرویز – <<مقاله آب انبارها >> از جمله مقالات معماری ایران ، در دوره اسلامی، به کوشش محمد یوسف کیانی – چاپ اول – وزارت ارشاد اسلامی، با همکاری جهاد دانشگاهی – تهران1365 – صفحات 154 و 155
3 – پادشاه (شاه) محمد – فرهنگ جامع فارسی .
4 – عمید ، حسن – فرهنگ فارسی عمید – جلد 3 .
5 – محمودی . فرج الله – بیابانهای ایران – مجله رشد آموزش جغرافیا – شماره 17 – بهار 68 – صفحه  65 .
6 – عمید . حسن – فرهنگ فارسی عمید – جلد 2 .
7 – خزانه داری . لیلی – واژگان اقلیم –فصلنامه تحقیقات جغرافیایی – شماره 45 – تابستان 76 – صفحه 123 .
8 – علیجانی . بهلول – پژوهش میدانی در جغرافیا ( روش تحقیق عملی ) (رشته جغرافیا) انتشارات دانشگاه پیام نور – اردیبهشت 74 – صفحه 70 .
9 – سرور. جلیل الدین ، دبیر دبیرستان های تهران – بررسی اثرات عناصر بر محیط جغرافیایی ، مطالعه موردی منطقه لوط – مجله رشد آموزش جغرافیا – شماره 20 – زمستان 68 – صفحه 38 .
10 – محمودی . فرج الله – بیابانهای ایران – مجله رشد جغرافیا – سال پنجم – شماره 17 – بهار 1367 – انتشارات مرکز کرمان شناسی – صفحه 13 .
11 – زنگی آبادی . علی – جغرافیا و برنامه ریزی شهری کرمان – جلد اول و دوم – چاپ اول – پاییز 1370 – انتشارات مرکز کرمان شناسی –  صفهات 158 و 159 .
12 – آرونا صدیقو . حمیدو – زندگی در صحرا – پیام یونسکو – مرداد 1367 – صفحه 16 .
13 – هوتوم شیندلر –سفر نامه خراسان ، سه سفرنامه، هرات ، مرو ، مشهد – به اهتمام قدرت الله روشنی زعفرانلو – چاپ دوم – تیر ماه سال 2536 .
14 – گابریل . آلفونس – عبور از صحاری ایران – ترجمه فرامرز نجد سمیعی – انتشارات آستان قدس رضوی مشهد – سال 1368 .
15 – مک گرگر . سی ام – شرح سفری به ایالات خراسان و شمال غربی افغانستان در 1879 – انتشارات آستان قدس مشهد – سال 1368 .
16 – کردوانی . پرویز – مناطق خشک – انتشارات دانشگاه تهران – جلد اول – چاپ سوم – صفحات 27 و 45 .
17 – خالدی . شهریار – زندگی در نواحی خشک – مجله رشد آموزش جغرافیا – شماره 24 – زمستان 1369 .

18 – هوگارد . برنارد ، پیر . برتو . ماری – یخچالهای سنتی فلات ایران – ترجمه ابوالحسن سرو قد مقدم – فصلنامه تحقیقات جغرافیایی – شماره 37 – تابستان 74 – صفحه 57 .
19 – جاوری . مجید ، صابری فر . رستم – روش تحقیق در جغرافیا – انتشارات دانشگاه پیام نور – تهران 1389 .
20 – محمودی . فرج الله – ژئومورفولوژی دینامیک – انتشارات دانشگاه پیام نور .
21 – دهقانی . علیرضا – آب در فلات ایران : قنات ، آب انبار و یخچال – انتشارات یزدا – چاپ اول 1388 .
22 – مجله جغرافیا و توسعه ناحیه ای (علمی – پژوهشی ) – دانشگاه فردوسی مشهد – شماره 9 – پاییز و زمستان 1386 .
23 – سعیدی . عباس – مبانی جغرافیای روستایی – سازمان مطالعه و تدوین کتب علوم انسانی دانشگاهها (سمت) – تهران 1388 .
24 – نوری . جعفر – مبانی محیط زیست – انتشارات دانشگاه پیام نور .
25 – کفاش بجستانی . حسین – تحلیل روابط فضایی شهر و روستا در ارتباط با توسعه ناحیه ای (مطالعه موردی شهرستان بجستان) – دانشگاه پیام نور فریمان ، پایان نامه – تیر ماه 1388 .
 

نماينده محترم فريمان جناب اقاي سيد حسين حسيني جهت  اطلاع   همشهریان                                                              شماره فاكس تهران : 02133503294

شماره فاكس مشهد : 05112238008

سايت : www.s-h--hosseini.com

مردمانی که دران دوره در فریمان می زیستند اگر چه در فقر

ونداری بسر می بردند و ارزوهایشان همیشه چون

قندیل یخ در شبهای بلند زمستان شکل می گرفت 

ودر کوتاهی آفتاب زمستان قطره قطره از چشم

ناودان می چکید وآب می شد وهر لحظه خیا لشان

در بدر به دنبال آرزوهایشان  می دوید اما دلهای

بزرگی داشتند که هر مراسمی را زیبا تر می نمود

مخصوصا ایام ماه مبارک رمضان که با زیبایی های

بی نظیری بر یاد وخاطره ام نقش ابدی بسته

وفراموش نخواهد شد .

ماه مبارک بازار قصاب ها گرم بود  وهر خانواده ای

با اندک توان مالی  وبه تناسب داشته هایش چند

سیر گوشت می خرید  ودر قابلمه ای از مس زیر

انبوهی از هیزم و چوب وسرگین پنهان می کرد  تا

حرارت آتش را  به دل  بگیرد  و محتویات قابلمه به

پخت سحر نزدیک گردد   و در آغاز سحر گوشت

ومحتویات ان کوبیده می شدند ودر کنار ابگوشت

ترید شده مصرف می گردید ودهانها با اذان  صبح

بسته و تا اذان غروب که دوباره گشوده می گردید و

آرزوی کودکانه ی من این بود که سحرها بیدار

شوم اما بیشتر به خاطر مراسمی که در سحر اجرا

می شد و شوق برانگیختن در وجود کودکانه ی ما

سحر را زیباتر ودلپذیرتر می ساخت ویکی از ان

مراسم بر پشت بام رفتن وبا دو عدد چوب بر ظرفی

مسین کوبیدن بود تا هم اعلام سحر باشد و هم بیدار

باش خفتگان واز هر بامی صدای ضربه ها بر

ظرف مسین به گوش می رسید وموسیقی شاد را

این ارکستر بام ها به اجرا در می اورد که لذت سحر

به یاد تاریخ ذهن ما ثبت می گردید  وپلک خواب

مردم را می گشود .

خدا بیامرز اق سید حسین همسایه ی ما با صدای

روح انگیزی دعاهای سحر را بر پشت بام خانه می

خواند اگر چه همان سا لها با موتورش تصادف

کردو درگذشت اما یاد وخاطره اش هرگز از مخیله

ی من بیرون نمی رود ،قبر ان بزرگوار در پایین

قبرستان کهنه فریمان صاحبدلان را به سوی خویش

می کشاند تا با فاتحه ای یادش گرامی داشته شود .

اما روزه های ما بچه ها از نوعی بود که مادر با

دوختن نمایشی دو نصفه ی ان ،یک روز را در ذهن

وخیال ما کامل می کرد تا رنگ خجالت را از چهره

ی ما بزداید .

از همه جالبتر شبهای احیا بود خدا رحمت کند دختر

عمه ام (والده ی یاسمنی ها) که خانه نزدیک مسجد

داشتند  و من از سر شب خودم را دعوت سفره

اشان می کردم تا همراه انان به مسجد بروم تا

زودتر از پدر ومادرم به مسجد رسیده باشم لحظه ها  

را به شوق قران بسر گرفتن ثانیه شماری می کردم

واین احیای کودکی های ما بود که  ارزوهایش در

بزرگسالی خاطره ای شیرین را دریاد ما کاشته

و از جالب ترین برنامه ها روز شهادت امیر مومنان

ع بود که دسته های سینه زنی وزنجیر زنی هر یک 

وابسته به مسجدی ویا تکیه ای بود که از هر گوشه

ای به حرکت در می امدند وگاهی درمسیر شهر تا

قبرستان هنرنمایی گردان ودلاوران و پهلوانان

مزمزه می شد و عَلَم را بر فراز سینه می فشردند

وبلند می کردند واین عَلَم با ان همه اویزه  هایی که

بر قامت خود داشت بر فراز سینه و دست پهلوانان

خود نمایی می کرد  وکار ما نگاه بود وتماشا .

مراسم نوحه خوانی وسینه زنی و زنجیر زنی در

قبرستان قدیمی برگزار و سپس مردم به زیارت 

اهل قبور واموات خود می رفتند که این خود

داستانهایی از ارتباط ادمهای روی خاک با در

گذشتگان پدید می اورد که حداقل ان بوی خوش

گلاب نصیب شامه ی فاتحه خوانان می شد و گندم

وبرنجی که بر سنگ قبر پاشیده می شد خوراک

مورچگان وپرندگان را برای چند روزی فراهم می

اورد که این زبان بسته ها بیشتر از هر کسی  در

همسایگی اموات بسر می بردند

 تا بر ما چه رسد ...

 کسی جا نمونه مسافران که قبلا  وظیفه شناسی کرده بودند و در جای خود

 به انتظار نشسته بودند راننده که پا در رکاب می کرد صدای صلوات برای

سلامتی اقای راننده نثار می شد و از نیش تا بناگوشش غرور می بارید  

 این صلوات و ذکر مخصوصا در مسیر راه ،جایی که تپه و تل و  شیب

بود بیشتر کاربرد داشت و هر گاه که از تپه ای سرازیرمی شد برای

سلامتی تمام انبیا و اولیا  صلوات فرستاده می شد و من نمی دانستم

چرا در مواقعی که اتوبوس مشکلی نداشت این صلوات ها فرستاده

 نمی شد ؟خلاصه همین سنگ بستی که ذکر ان رفت اگر در مواقع

بارانی به انجا می رسیدیم به دلیل نبودن پل تا توقف سیل باید

 می ایستادیم و تا قطره های اخر سیلاب را تماشا می کردیم چون

 توان رفتن و عبور اتوبوس نبود گاهی در مسیر راه اتوبوس خراب

 می شد که اه و  واویلا راننده از تعمیر موتور اطلاع نداشت و ساعاتی

 را با کمک خود به سیم های متعدد ور می رفت و به لطف امداد

غیبی موتور درست می شد و ما به حرکت خود ادامه می دادیم و تنها

هنر راننده امرو نهی کردن به مسافران بود و ادای داش های قدیم را در

 می اورد و گویی همه ی محتویات ماشین تا ادمهایش زرخرید پدرش

بودند  که هر از گاه فحش و بد و بیراه به مسافران معترض می داد و با

ریش به گرو گذاشتن ریش سفیدان غایله ختم به خیر می گردید که البته

به نفع راننده تمام می شد و مسافران هم برای خوشامد اقای راننده مسافر

 ظاهرا خاطی را تحقیر و تو بیخ می فرمودند و این بود  که انسان گوسفند وار

 بار می امد تا همه ی اشتباهات دیگران را هم به گردن بگیرد کم کم در مسیر

افتابی که داشت جل و پلاسشو جمع می کرد تا رختخوابشو پهن کند  ما

به تپه ی سلام می رسیدیم و چقدر زیبا بود

(تپه ی سلام ) تپه ی تقریبا بلندی بود که وقتی اتو بوس بالای ان می رسید

 گنبد و گلدسته های حرم مطهر امام رضا (ع) کاملا پیدا بود و صدای صلوات

 و ذکر مسافران عجبب حال و هوایی را به وجود می اورد بسیار  زیبا بود

 اولین گل جمال یار که غروب خورشید   برق    گنبد و گلدسته های زرین

 چشمان  مشتاق  ما را جلا می دادند حال و هوایی دیگرایجاد می کرد و ذکر

صلوات فضای اتو بوس را پر می کرد و مسافران به علامت تسلیم در برابر

 معبود دست بر سینه نهاده و سر را به علامت تعظیم فرود می اوردند  و

 این اولین نقطه ی اتصال به یار وجودمان را از اشتیاق پر می کرد

تپه ی سلام به درستی اولین جایگاه وصل عشاق اقا امام رضا بود و ای

 کاش مردم تپه ی سلام قدر این همه حال وهوایی که بر  تاریخ عشاق

اقا گذشته است می دانستند و حال که این افتخار نصیب منطقه انان گردیده است

 بر بالای ان تپه بنای یادبودی به همین عنوان می ساختند تا یاد بود نقطه ی

وصل یار به خاطر ایندگان نیز  رسوب کند و در این لذت دیدار شریک و سهیم

باشند ((مردم تپه

سلام یادتان نرود )

شیرهای تاریخی  سنگی  واقع در  میدان  امام  رضا (ع) رسوب  زدایی و مرمت  خواهد  شد علی بیات رئیس اداره میراث  فرهنگی صنایع دستی  و گردشگری  فریمان  در  این باره  گفت مراحل  اولیه  و  تست  های مواد  محلول  رسوب زدایی آزمایشگاهی  در خصوص  رسوب  زدایی  و مرمت این  مجسمه ها ، در آزمایشگاه  اداره کل  میراث  فرهنگی صنایع  دستی  وگردشگری خراسان  رضوی  در  حال بررسی  می باشد که  پس  از تکمیل  تحقیقات ، عیب  یابی و این  مجسمه ها  مرمت  خواهد شد

همچنین  خانم  مهندس  موسی زاده  کارشناس  آزمایشگاه اداره کل میراث  فرهنگی  صنایع دستی  و  گردشگری خراسان رضوی در  خصوص  آسیب  شناسی اولیه  این  مجسمه  ها گفت : تدقیق  درصد محلولهای آزمایشگاهی بر روی آثار  مذکور انجام شد که  پس  از  تکمیل  تحقیقات و بررسی های لازم  مرمت  خواهد شد.

مابقي عکس هاي زيباي پائيزي شهرستان فريمان را با کليک بر روي ادامه مطلب ببينيد

پارک جنگلي فريمان پائيز 88

پارک جنگلي فريمان

جاده سد فريمان

مسير جاده سد فريمان

مسير جاده سد فريمان

گزارش تصويري از حضور معاون رئيس جمهور و رئيس سازمان حفاظت محيط زيست کشور جناب آقاي محمدي زاده (استاندار پيشين خراسان رضوي )به شهرستان فريمان حضور جناي محمدي زاده و نيز وزير محترم راه جناب آقاي دکتر بهبهاني در فريمان و افتتاح باند دوم محور مشهد فريمان توسط ايشان و هيئت همراه .

• خاطرات دانشجویی
• ارزوی همایش فریمان شناسی
• جغرافیای شهری
• منابع اب
• پوشش گیاهی و زندگی جانوری
• زمین شناسی وریخت شناسی زمین
• اقلیم شناسی
• تنسیق محیط زیست
• امایش روستایی
• جغرافیای کشاورزی
• جغرافیای جمعیت
• جغرافیای تاریخئ
• وجه تسمیه فریمان
• جغرافیای صنعتی شهرستان
• جغرافیای حمل و نقل و راهها
• اموزش عالی
• اموزش وپرورش
• فنی وحرفه ای
• شهری شدن چشم انداز های روستایی
• ناحیه کوهستانی
• دشت ها
• بارندگی
• درجه حرارت
• باد
• تبخیر تعرق
• روزهای یخبندان
• رطوبت نسبی
• رود خانه فریمان
• رودخانه قلندر اباد
• رود خانه سنگ بست
• رود خانه براشک
• کلیات خاک شناسی
• مراتع
• تعداد و توزیع جمعیت در روستاها
• تراکم جمعیت
• بعد خانوار
• مهاجرت
• پیش بینی اینده جمعیت روستایی
• مرگ ومیر
• موالید وباروری
• انواع مالکیت در روستاها
• سطح زیر کشت در روستاها
• محصولات باغی
• قالی بافی
• نقش صنایع در توسعه ناحیه
• خدمات تجاری و عمومی
• خدمات فرهنگی و مذهبی
• خدمات اداری و انتظامی
• سیمای ده
• مصالح ساختمانی
• برنامه های عمرانی
• شهر قلندر اباد
• شهر فرهادگرد
• شهر سفید سنگ
• شهدا شهرستان فریمان
• گروه های هنری
• معلمین جغرافیا
• سایر موارد
• مردم شناسی

• فریمان (5)
• انجمن جغرافیا (3)
• شا خه انجمن ایران (3)
• گروه جغرافیا (2)
• نقشه (2)
• فریماه فریمان (2)
• دشت گل های بابونه (2)
• برف در زمستان (1)
• تحف‌ العقول‌ (1)
• شب قدر؛ شب تقدیر امور سال آینده (1)
• آوار خاطرات غلامرضا گرجی فریمانی (1)
• کشتی گیران فریمانی (1)
• سید عباس شکروی (1)
• سایت رسمی شرکت مسی فرگوسن (1)
• ساختار گرایی (1)
• موانع توسعه منطقه اي (1)
• نظام برنامه ريزي (1)
• تمركزگرايي (1)
• دکتر مطیعی لنگرودی (1)
• مرضیه غنی پورتفرشی (1)

• ستاره اسمان -انجمن جغرافیا
• جغرافیای پیشرفت وعدالت
• پژوهشکده اقلیم
• زبان روسی
• مرکز اسلامی واشنگتن
• وب سایت تخصصی کودکان
• سيستم اطلاعات جغرافيايي
• اداره ميراث فرهنگي وگردشگري فريمان
• قالب بلاگفا
• نمايش تمام پیوندها

• جغرافیای پیام نور بوئین زهرا
• راهنمای گردشگری ایران
• نام شناسی و ریشه واژه ها
• سوالات آزمون ها و منابع دکترا/
• عابدی نیوز
• اپلود عكس
• انديشه ماندگار
• هنرستان امام خميني فريمان
• خاوري نت
• پيام نور خراسان
• پتروشيمي فريمان
• بانك اطلاعات كار افريني
• tov qol
• گروه جغرافيا دانشگاه ازاد اسلامي مشهد
• غلامعلی علامه
• فریماه فریمان
• افغانستان نو
• اداره فرهنگي پيام نورفريمان
• شهيد رضا صادقي يونسي
• سازمان زمين شناسي
• غزنين
• لودرچي
• شهرداري فريمان
• كتابخانه پيام نور فريمان
• دانشگاه ازاد اسلامی مرکز فریمان
• تشنه دیدار کربلا
• خاطرات ياس كبود
• صفحه شخصي حسن صادقي يونسي
• فريمان سيتي
• نوق - بجستان
• روستا های ایران
• جغرافیای طبیعی - اقلیم شناسی
• بانک اشتراک گذاری جغرافیا
• فرهنگ مطهر شهرستان فریمان
• پژوهشکده (علوم زمین)
• 2030 فريمان
• اقليم فريمان در حال حاضر
• مرضیه غنی پورتفرشی
• بستان - علی سواعدی
• سران اجلاس
• کانون دانش اموختگان جغرافیا
• گروه تور های تابان
• بانک اطلاعات ژئومورفولوژی
• دبیرستان شهید بهشتی فریمان
• هسته فیزیک دانشجویان دانشگاه پیام نور فریمان
• ابخیز داری
• انجمن جغرافیا پیام نور مشهد - دانشجویان
• اپلود قوی عکس رایگان
• قالب وبلاگ

• شارژ همراه اول
• فال حافظ
• گردنبند فشنگ واقعی
• دانلود بازی
• سفيد کننده دندان