جغرافیا تاثیر شگرف بر فرهنگ انسان داشته و دارد. در طول تاریخ، بشر تلاشهای مستمری برای کنترل شرایط جغرافیایی به نفع خود، گیاهان و جانوران مورد نیاز بعمل آورده است. کوشش انسان برای مساعد کردن شرایط جغرافیایی جهت تامین زندگی مرفه تر و توسعه محیطی یکی از جنبه های مهم فرهنگی هر تمدنی است¹. 

انواع مختلف آب انبارها عبارتند از :                                                                                        الف) آب انبارهای همگانی، واقع در محله ها، روستاها، کارونسراها و بصورت تک بنا در مسیر راههای کاروانی                                                                                                                             ب) آب انبار خصوصی درون خانه ها                                                                                  

 قسمتهای عمده بنایی یک آب انبار عبارتند از :
1) منبع ذخیره آب :منبع یا گودالی که در زمین با اندازه های مختلف حفر می شود و قسمت اصلی آب انبار را تشکیل میدهد. منبع با آجر مخصوص آب انباری که به مدتی معین در آب قرار گرفته است، ساخته می شود؛ تا دوام آن بیشتر و از فرسایش زود هنگام آن جلوگیری شود.
2) پوشش منبع : پوشش و سقف منبع معمولا به صورت گنبدی و گاهی هم به صورت مسطح ساخته می شود.
3) راه پله : راه پله از سطح زمین به طرف پایین ترین ناحیه مخزن ایجاد می شود.
4) پا شیر : در انتهای راه پله فضایی ایجاد شده که برای برداشت آب از شیرهایی که بر روی دیواره مخزن قرار گرفته، استفاده می شود.
5) بادگیر و نورگیر: جهت جریان یافتن هوا و سرد نگه داشتن آب ساخته می شود.
6) سر در تزئینی² : در قسمت ورودی آب انبار ایجاد و نشان دهنده هنر سازنده آن می باشد.
7) نشیمن گاه : معمولا برای استراحت عابران در دو طرف سر در آب انبار ساخته می شود.

در روستاهای چاه فالیز، ازبک کوه، چاه مسافر و همچنین شهرهای خیرآباد و جزین و ... و در کویر بجستان هنوزآب انبار (حوض) های آب شیرین مورد استفاده اهالی، عشایر، دامداران و رهگذران قرار می گیرند، لازم به ذکر است که؛ پدیده وقف  و روحیات مردم آن ناحیه در جهت توسعه روستایی  بر بقای این میراث جاویدان تاثیر گذار است، با عنایت به اینکه مطالعه دقیق وضع موجود برای رسیدن به وضع مطلوب و گرد آوری اطلاعات از مطلعین محلی از جمله اقدامات نگارندگان محسوب می گردد، متاسفانه این آب انبارها با اینکه میتوانند در راستای گردشگری و کویر نوردی و جذب گردشگران داخلی و خارجی در نواحی محروم کویری مورد استفاده قرار گیرند، مورد بی مهری قرار گرفته و بجز معدودی که در داخل شهر یونسی نگهداری شده اند، بقیه آب انبارها بخصوص آنهایی که با فاصله دور تری از نواحی مساکن روستایی واقع شده اند، در حال از بین رفتن می باشند که خشکسالی اخیر هم به آن دامن می زند. با توجه به اینکه؛ این بناها دارای حد اقل قدمت تاریخی دویست ساله بوده و حدودا " به دوره قاجار و بعضا" به دوره صفویه برمی گردند، میتوانند روزی د ر جهت توسعه روستایی و گردشگری منطقه، احیاگر و نماد روزگار باستان و بیان کننده قدرت خلاقیت وشاهکار مردم مهربان و مهمان نواز کویری بوده و مورد استفاده گروههای مختلف گردشگران، از جمله؛ باستانشناسان – جغرافیدانان – زمین شناسان – ستاره شناسان – زیست شناسان – مردم شناسان – تاریخ دانان و ... بوده و همچنین مورد استفاده در امر کشاورزی – جنگلکاری - دامپروری و دامداری قرار گرفته، موجبات هر چه بیشتر توسعه روستایی را فراهم آورند.

تصویر شماره یک : نمایی از نیم رخ یک آب انبار

واژه های کلیدی :
1) آب انبار (به فتح همزه و سکون نون و موحده به الف کشیده) : حوض تالاب کلانی که برای ذخیره آب در قلعه ها بسازند و از آب باران پر شود³.
2) کویر : زمین شوره زار⁴. کویر پدیده ای خاک شناسی است  و در شرایط خاصی تشکیل و توسعه می یابد. از آنجا که شرایط حاکم بر بیابان ها اغلب مساعد پیدایش کویر است و این دو پدیده بیشتر با هم وجود دارند، احتمالا" چنین توهمی به وجود آورده است که هر جا بافت خاک، ریز دانه و نمک به مفهوم عام وجود داشته باشد، با حضور آب به هر شکل ( باران – جاری – زیر زمین ) کویر تشکیل می شود⁵.
3) حوض : آبگیر و گودالی است که در زیر زمین با سنگ و آجر و سیمان درست می کنند، برای نگهداشتن آب⁶. (جمع : احواض و حیاض)
4) حوض (با فتح و ضاء) : مجمعه، جائیکه برای آب در زیر زمین سازند³.
5) بجستان : بجستان یکی از شهرستان های خراسان رضوی است که در جنوب استان و در کریدور ارتباطی با استانهای جنوبی ، مرکز و شرقی کشور واقع شده است. عرض جغرافیایی 34 درجه و 15 دقیقه تا 34 درجه و 5 دقیقه شمالی و طول جغرافیایی 57 درجه و 34 دقیقه تا 58 درجه و 34 دقیقه شرقی موقعیت ریاضی شهرستان می باشد و وسعت این شهرستان 4/4704 کیلومتر مربع است²⁵.
6) اقلیم : شرایط میانگین هوا در یک ناحیه را می گویند و این میانگین پس از سالهای بسیاری، مشاهده به دست می آید.
7) پرسشنامه : متنی مکتوب می باشد که در آن تعدادی سوال مطرح شده است و مصاحبه شونده به آنها پاسخ می دهد.

مقدمه :
این مقاله حاصل تلاش ده ساله بوده که امروز در جهت همایش ملی جغرافیا و برنامه ریزی توسعه روستایی مورد استفاده قرار می گیرد و امید است که در این راستا مورد توجه و عنایت مسئولان، برنامه ریزان، مدیران، شوراها و ... قرار گیرد تا از این میراث کهن و گرانبها (آب انبارها) که نمایانگر فکر خلاق ، ذکاوت و هوش سرشار مردم مهربان و مهمان نواز ناحیه کویری ایران زمین می باشد در جهت توسعه روستایی با تاکید بر هدف گردشگری منطقه، مورد استفاده قرار گیرد.
<<در آغاز تحقیق سوالاتی برایم مطرح گردید، همان گونه که برای پژوهشگران قبل از من مطرح بوده است و آن اینکه از آب انبارهای قدیمی چه تعداد فعالند؟ چه تعداد متروکه شده اند؟ کدام عامل طبیعی یا انسانی در ترد و متروک کردن آنها غالب بوده است؟>>⁹ و الخ...
<<و از سویی بر اساس مطالعات محققین بزرگ جغرافیا، مشخص شده است؛ محدوده مورد مطالعه در دسته بندی های بیابان های داخلی و آن هم از بیابان های نسبتا" گرم با تابستانهای گرم و زمستان های سرد قرار می گیرد¹⁰.>>*[1]

<<پایین بودن ریزشهای جوی و عدم وجود آبهای سطحی جاری، در بسیاری از شهر های ایران به خصوص در شهرهای جنوب خراسان نظیر کرمان، ذخیره آب را برای مواقع کم آبی، ایجاب می کرده است. لذا مخازنی ساخته می شده تا آبی گوارا را برای مصارف شرب و ... فراهم سازد و آب آنها عمدتا" از قناتها بوده است>>¹¹. شرایط و اوضاع اقلیمی خشک و نیمه خشک بخش عمده ای از ایران، تاثیری ژرف و بنیادی در خلق پدیده های گوناگون معماری این سرزمین گذارده است که بررسی آن از اهمیت فراوانی برخوردار است... از این روست که از دیر باز در بیشتر دشت های ایران برای دسترسی به آب تلاش چشمگیر و پی گیر صورت گرفته و ایرانیان توانسته اند در طول چندین هزار سال با کوشش خستگی ناپذیر و بهره جستن از تمامی توانایی های خود، در دشتهای تشنه، کشتزارها را سیراب سازند و گلوهای خشک و لب های داغ بسته را با آبی گوارا تازه سازند و طرح های عمده تامین آب چون ایجاد قنات، ساختن سد و مانند آن، به امر ذخیره سازی آبهای فراوان زمستانی برای به مصرف رسانیدن در فصل های کم آب و خشک دیگر سالها نیز توجه داشته اند و برای تحقق بخشیدن به این امر آب انبار را بنیان گذاردند، در ایران آب انبارها با توجه به نقش مهمی که در زندگی روزمره مردم داشته اند و دارند از موقعیت خاصی در فرهنگ این سرزمین برخوردار بوده اند تا جایی که جنبه نیمه تقدیسی یافته اند. حرمت گذاردن بر آب و خودداری از هدر دادن و آلوده نساختن آن از دوران های بسیار کهن در فرهنگ مردم سرزمین ما ریشه ای بس ژرف داشته که در آیین های مذهبی در دوران بعد از اسلام نیز در ایران ادامه یافته است².
در روستاهای مهنه آب انباری را دیدم که زیر مسجد تعبیه شده بود؛ هم خنکها و مفرح شدن محیط مسجد را سبب می شد و هم وضو خانه و آب سرد برای نماز گزاران را، ولی در عین حال که کمی از آن اثر باقی مانده، بسیار با شکوه و بیاد ماندنی است*[2]. نامه های از سر خوشهالی از تحقیق اینجانب، از روستاهای بخش دستگردان طبس و بخش بجستان گویی رستی راهی است که ما در آن گام نهاده بودیم؛ یعنی مطالعه یکی از میدان های جاویدان ایران عزیز در کویر نمک. << آری انسان برای باقی ماندن در این دنیای خشن راهی بجز تطبیق دادن خود با شرایط فیزیکی و اقلیمی محیط ندارد. برای این کار شیوه ها و تدبیر هایی بر می گزیند که اغلب رد پا و بازتاب آنها را می توان در جنبه های مهم فرهنگ و اجتماع او باز جست...¹²
و با ذکر دو سوال مقدمه را به پایان می بریم:
الف) آیا اصولا" چگونگی شرایط جغرافیایی و ناسازگاری اقلیمی (کم بود آب شیرین) با پیدایش آب انبار (حوض) ها، در منطقه باعث پدید آمدن تکنیک شده است؟
ب) آیا ایدئولوژی (فرهنگی و جهان بینی های اهالی ناحیه مورد مطالعه) در پیدایش این تکنیک موثر بوده است؟

روشهای تحقیق :
از آنجا که بهترین راه شناخت پدیده ها ومناطق، مشاهده عینی آنهاست؛ به منظور جمع آوری داده های صحیح بر آن شدیم که این بنا ها و منطقه را از نزدیک مشاهده کرده و به روش میدانی - پرسشنامه ای روی آوریم. همان طور که می دانیم؛ پرسشنامه را می توان به یکی از روشهای زیر اجرا نمود :
الف) مصاحبه تلفنی
ب) پرسشنامه پستی
ج) پرسشنامه حضوری فردی
د) پرسشنامه حضوری گروهی⁸
که در بین این موارد از گزینه های { ب – ج – د } به ترتیب، بیشترین استفاده را نموده ایم.

نقشه شماره یک :

یافته ها :

1 - اهمیت آب انبار (حوض) های آب شیرین، در توسعه روستایی:
در قسمتی از آبان یشت، (یکی از دلکش ترین یشت های اوستا، در توصیف آناهیتا) آمده است: <<می ستایم آب را که آفریده ی اهورا مزدا است²¹>> و این نشان می دهد که اجداد و نیاکان مان تا چه حد به اهمیت آب در امکان وجود پی برده بودند و چگونه بعد ها با خود باوری و اتکا به نفس خود، خالق اثر بزرگ و شاهکاری جاودانه همچون آب انبار شدند.
با نگاهی به سفر نامه ها شما به راحتی از تاثیر این پدیده؛ در کنار قنات ، کاروانسرا و رباط و ... در نگه داشت جمعیت در روستاهای حاشیه کویر و داخل کویر و توسعه روستایی، با خبر میشوید. هوتوم شیندلر در این باره، این گونه می نویسد : <<... آب انبارهای صدر آباد هم خراب است، سیصد تومان لازم است تا آنها را تعمیر کنند، اگر آب انبار درست نمی شود و قنات هم درست نمی کنند، دوباره باید فرار کنند و صدر آباد بی محافظت می ماند. از صدر آباد الی مزینان سیزده میل و نیم است؛ از صدر آباد تا یک آب انبار که سر راه واقع است سه میل است و از آب انبار تا مزینان دو میل و نیم است...¹³>>
کویرها جاذبه خاص خود را در توسعه روستایی و گردشگری، دارند. این مناطق بی روحی که معیارهای انسانی را به تمسخر گرفته اند، تاثیر عظیمی بر مشاهدات و تفکرات می گذارند. دنیایی که ما در جستجویش بودیم بسان ستاره ای تنها، بی حرکت و رها از هر گونه مسائل گذرا فراسوی مرگ و زندگی قرار دارد. برای کسانی که با او بیگانه اند، مفهومی جز بیم و هراس ندارد و در کسی که با زیبایی ها و هراس هایش آشنا شد، شوقی غیر قابل تسکین برای بازگشت دوباره جا داده است. کویر کسی را که یکبار گرفتار  افسونش شده باشد، رها نمی کند¹⁴.
تصویر شماره دو : حوض چاه فالیز

زنگی آبادی در کتاب جغرافیا و برنامه ریزی شهری کرمان، می گوید : << آب انبار تاریخی علیمردان خان پسر گنجعلی که در ضلع غربی میدان، داخل بازار مسگری غربی و روبروی مدرسه واقع شده، واجد ویژگی های معماری جالبی می باشد که توجه هر بیننده را به خود معطوف می دارد. بر طبق کتیبه، بنای مذکور 1209 ه-ق است. ابعاد منبع آب انبار 5/19 در 10 و ارتفاع آن 9 متر است که حجم آن معادل 25/2018 متر مکعب و ظرفیت آن 2 میلیون لیتر آب می باشد. سر در این آب انبار کاشی کاری می باشد و سنگ های حکاکی شده در بنای آن به کار گرفته شده است¹¹.>>
کلنل سی ام مک گرگر در خصوص اهمیت آب انبار (حوض) های آب شیرین، اینگونه اظهار می دارد: <<... البته تقریبا" در همه جا با بهره گیری از تاسیساتی به نام آب انبار؛ آب آشامیدنی فراهم است، حتی بیشتر از غرب، که البته کم کم نام حوض های آن را می گیرد... در این کوه ها و تپه ها آب طبیعی بسیار کم است، آنقدر کم که می توان گفت اصلا" آب نیست. به عنوان مثال در فاصله یزد و سوگند که بیش از پانصد مایل می شود تنها سه چشمه وجود دارد. در جاهای دیگر مانند حوض جفن (احتمالا" جعفر) و رضاب منابع مصنوعی آب هست. این منابع همان طور که گفته شد به تعداد دلخواه قابل افزایش است.¹⁵>>
<<کافی است از شیب های طبیعی استفاده کرد و راه آبها را به سمت حوض های متعدد هدایت نمود. این حوض ها نعمت بزرگی است و باید امتیازهای آن را به جاهای دیگر شناساند. حوض؛ شامل یک مخزن باریک و بلند زیر زمینی است و به طریقی حفر شده که آب کوه ها را به وسیله آبراهه ها در خود جمع می کند ( البته در فاصله دور تر آب به وسیله خاکریز هدایت می شود ). حوض، سقفی از خشت و گل دارد و ورودی آن روزنه کوچکی است¹⁵.>>
به هر تقدیر در خصوص اهمیت آب انبار (حوض) ها  می توان گفت؛ مخازنی هستند که ساکنان مناطق خشک، به ویژه برای تامین آب آشامیدنی خود از آن استفاده می کنند. حتی امکان دارد که در مناطقی منبع آب عظیم و مطمئن، چون قنات و چاه عمیق و نیمه عمیق وجود داشته باشد ولی مردم از آب حوض و آب انبار که از رودخانه یا باران ( آب قنات ) به دست آمده، برای آشامیدن استفاده کنند. در نقاطی که هیچ منبع آبی وجود ندارد، مانند بسیاری از نقاط سر راه کاروان ها و عابرین کویر و بیابان ها و یا حداقل آب قابل مصرف وجود ندارد و آب باران تنها منبع آب شیرین است، با احداث حوض و یا آب انبار، آب چند بارندگی در زمستان و بهار را برای روزهای طولانی و گرم بهار و تابستان ذخیره می کنند.

2 – انواع آب انبار (حوض) : 
الف) آب رودخانه ای (بزرگ)، با آجر ساخته شده، سقف گنبدی همراه با بادگیر.
ب) آب بارانی
                ب – الف) آب انبارهای صحرایی : آب انبار به وسیله انسان در کویر یا بیابان ساخته شده و                   به طور طبیعی پر می شود.  
               ب – ب) آب انبارهای دستی : آب انبار با آب به صورت دستی، یعنی توسط انسان از جایی                   برداشت و به درون آن ریخته می شود¹⁶. ( مانند روستاهای میاندهی، خیر آباد، ازبک کوه که                  توسط تانکر این عمل انجام می شده و می شود.)

نقشه شماره دو*[3] :

 با توجه به نقشه شماره دو، که مسیر برخی از راههای طی شده توسط نگارندگان را نشان می دهد، ما به موردی از آب انبارهایی بر می خوریم که احتمالا" توسط آب قنات پر می شود و کلیت امر همان آب باران بود. اخیرا" تلاش هایی در روستاهای میاندهی، فیض آباد، محلات و خیر آباد مهنه در جهت توسعه روستایی، صورت گرفته است تا با بهداشتی کردن فضای آب انبار (حوض) های باستانی برای مصارف آب شرب از آنها استفاده کنند. همان طور که در نقشه ملاحظه می کنید، وجود آب انبار (حوض) های روستاهای چاه مسافر، جعفر آباد، سردق، یونسی، ماراندیز، چاه فالیز و شهرستان های فخرآباد و جزین همچون گردنبند زرینی بر پیکر کویر نمک خود نمایی می کند و روزی راههای تجاری و زیارتی از کنار همین آب انبارهای یاد شده می گذشته است و خاطرات آن هنوز باقی است، که می تواند امروز در جهت توسعه روستایی  از طریق صنعت گردشگری، بوسیله بازسازی و مرمت آنها در صورت نیاز، مورد استفاده گروههای مختلف گردشگران، قرار گرفته و همچنین در جریان جنگلکاری، کشاورزی، دامپروری و دامداری ، موجبات توسعه بیشتر روستا ها را فراهم آورد.

تصویر شماره سه : حوض حاج حسین

نتایج و جمع بندی :

انسان به دلایل گوناگون مجبور است که در بیابان (کویر) زندگی نماید. در مورد رفتار فیزیولوژیکی او همچنین مانند دیگر پستانداران در مقابل بلایای آب و هوایی مصون نمی ماند. کمی بارندگی، خشکی هوا، دمای بالا و در نتیجه تبخیر و تعرق افزون تر، زمینها و آبهای شور و تلخ، همچنان انسان را رنج می دهند. در عوض بدن انسان در مقابل افزایش بیش از حد دما واکنش نشان داده، با عمل تبخیر و تعرق تا حدودی مشکل گرما را حل می نماید. اصولا" تعرق منجر به افزایش دبی خون و فرکانس های قلب و کم شدن آب و نمک بدن می شود. انسان در مدت یک ساعت، حدود یک لیتر آب بدن خود را از دست می دهد. در هنگامی که تعرق از شدت بیشتری برخوردار گردد (بیش از 12 درصد وزن بدن) می تواند موجب مرگ او شود. بنابراین باید آب زیادی نوشید¹⁷. و اما گروه تحقیقاتی مان در کویر نمک، عملا" معنای آنچه را گفتیم درک نمود، بطوری که عملا" در پیمایش صحرایی به اهمیت وجودی حوض ها پی بردیم. پیدا کردن، حمل و نقل و ذخیره کردن آب، همواره یکی از نگرانی های مردم زحمتکش محدوده مورد مطالعه بوده است و نمی توان نقش کلیدی این آب انبارها را در توسعه روستایی – گسترش کشاورزی، دامداری سنتی و زندگی عشایری و ... نادیده بگیریم. در پرسشنامه در رابطه با موارد و اهمیت استفاده از آب انبارها سوال گردیده بود که به ترتیب؛ تامین آب آشامیدنی اهالی روستا – تامین آب آشامیدنی رهگذران و مسافران – و سپس برای شرب دام – و ... را علامت زده بودند*[4].
چاههای عمیق، پمپ های موتوری، دستگاههای تهویه هوا و یخچالهای برقی به سرعت فنون سنتی را که مدت های دراز رشد و ترقی این نواحی دشوار را امکان پذیر می ساخت به نابودی گشاندند. از آنجا که گروههای اجتماعی همواره در اطراف عنصر حیاط بخش آب، به وجود آمده اند و موجبات توسعه را بدین وسیله فراهم آورده اند؛  در حال حاضر، تنها قنات ها هستند که هنوز هم باقی هستند و آب برای شرب میلیون ها نفر و کشت میلیونها هکتار زمین را تامین می کنند¹⁸؛ که این موضوع با توجه به خشکسالی های اخیر؛ خصوصا" زمانی که آب بوسیله جویبارهایی به سوی زمین های کشاورزی کشیده می شود ، بیشترین هدر رفت آب از طریق تبخیر و تعرق را شامل می شود. همچنین در فصل زمستان که زمین ها نیاز به آبیاری نداشته و بوسیله آب باران و برف هم تغذیه می شوند، نوع دیگری از هدر رفت آب را مشاهده می کنیم، که در نتیجه تمام عوامل متنوع هدر رفت این مایه حیات، دیده شده که؛ قناتها در بین ماههای فروردین تا تیر ماه بیشترین میزان آبدهی را دارا می باشند و از ماه مرداد به بعد به تدریج آبدهی آنها کم می شود²¹، و دراین روند منجر به پایین رفتن سطح آب های زیر زمینی شده که بدین ترتیب مواجهه با کمبود آب ( با توجه به اینکه بیشترین وسعت نواحی کشور ما به وسیله کوهستانهایی که مانع از عبور ابرهای باران زا می شوند؛ احاطه شده و مناطق گرم و خشک و نیمه خشک را تشکیل می دهند،) را تسریع می بخشند، اما در صورتی که شیب این قنات ها را به سوی آب انبارها ایجاد کنیم، از مزایای بسیار آن از جمله : جلوگیری از هدر رفت طبیعی آب – خلوص و پاکی آب – خنک و مطبوعیت آب – استفاده بیشتر و بهتر در امر کشاورزی، دامداری، جنگلکاری، شرب و ایجاد اشتغال ؛ خصوصا" در منطقه ذکر شده ( کویر بجستان) – و ... بهره مند خواهیم شد. دلیل اینکه منطقه مورد نظر را بهترین گزینه جهت نیل به این مقصود ذکر کردیم، این است که؛ کویر بجستان حوضه آبریز تمام رودهای جنوب خراسان رضوی و نیز بخشی از خراسان جنوبی و حتی استان یزد (شهرستان طبس) می باشد و این وضعیت سفره آب زیر زمینی غنی و گسترده ای را ایجاد کرده است²⁵ و مردم این منطقه که از دیر باز به اهمیت آب برای آبادانی پی برده بودند، با این هنر مهندسی ایرانی (آب انبار) آشنایی داشته، و به خاطر اینکه منطقه از روزگار دور به عنوان کریدور ارتباطی شرق، شهرهای جنوبی و شمالی کشور را را به هم پیوند می داده و می دهد، در مسیر توسعه، از آن (آب انبار)، هم در مناطق مسکونی و هم در مناطق غیر مسکونی (در مسیر راهها)، با فواصل لازم، استفاده می کرده اند و در حال حاضر هنوز بناهای نامبرده وجود دارند ولی به دلایل بی توجهی – خشکسالی – و ... نیاز به رسیدگی مجدد دارند.
اخیرا" در سالهای پس از پیروزی انقلاب اسلامی تنها ارگان و نهادی که بیشترین تلاش را در محدوده کویر نمک برای توسعه روستایی و احیاء حوض ها یا آب انبارهای سنتی نموده، جهاد سازندگی می باشد که حتی سعی در کپی سازی (مشابه سازی) آب انبارها در برخی روستا ها نموده که تصویر شماره دو نشانگر آب انبار روستای چاه فالیز است که موسس آن جهاد سازندگی می باشد. در بین لیست 77 آب انبار (حوض) مورد مشاهده، بعضا" به حوض جهاد نیز برمی خوریم که گویای همین واقعیت است.

تصویر شماره چهار : حوض (تعمیر شده) حاج حسین رزمجو

پیشنهادها :
در آیه 30 سوره انبیا آمده است : << و هر چیز زنده ای را از آب قرار دادیم*[5] >> بنابراین، برای توسعه روستایی و گردشگری خصوصا" نواحی کویری و حاشیه کویر، که بیشترین مساحت کشورمان را به خود اختصاص داده، و برای جلوگیری از پیشرفت کویر و غلبه بر آن، نیازمند آب می باشیم؛ تا در امور مختلف مانند: کشاورزی، دامداری و دامپروری، جنگل کاری و ... از آن استفاده کنیم و به دلایلی که در قسمتهای قبل ذکر شد، بهترین روش نگهداشت و ذخیره سازی آب در امر توسعه، آب انبار می باشد و ما در این راستا با توجه به اینکه محدوده مورد مطالعه مان، کویر نمک بوده است؛ پیشنهاداتی برای برنامه ریزی، مطالعه، بهسازی و بازسازی آب انبارهای این حوزه ارائه می کنیم :

1- مطالعه دقیق وضع موجود،توسط متخصصین جغرافیا، معماری، علوم اجتماعی، اقتصادی ، تاریخ ، باستان شناسی ، گردشگری و ... برای رسیدن به وضع مطلوب و گردآوری اطلاعات از مطلعین محلی.

2- تشکیل یک اکیپ ماهر جهت سازماندهی آب انبارها در محدوده بیابان های کویر نمک و توجه به سایر ثروتهای فرهنگی نظیر رباط ها که به طور مثال در فخرآباد، میاندهی و خیر آباد و... ملاحظه می شود.  (کاروانسراها از ابتدا در کنار منابع عظیم آب ساخته می شدند. نمونه ای از این کاروانسراها در حوالی انارک با آب انبارش در جهت ورودی و محور آن²¹ دیده می شود.)

3- همکاری استادان، متخصصان و مسئولین سازمان میراث فرهنگی، فرماندار گناباد، تربت حیدریه، طبس، فردوس و ... و شوراهای اسلامی روستاها در مورد مطالعه و نیز اداره فرهنگ و ارشاد اسلامی و جهاد سازندگی محدوده مورد مطالعه ، اداره کشاورزی ، سازمان اوقاف و امور خیریه استان خراسان، بانک ها و ...جهت تحقیق و مطالعه، نقشه برداری، تهیه نقشه ها و اسناد و مدارک کامل از وضع موجود.

4- اهمیت دادن به حفظ میراث فرهنگی، به عنوان گنجینه های تاریخی که یادگار اعصار گذشته این مرز و بوم می باشد.
 5- آشتی دادن افراد بی علاقه به آثار میراث فرهنگی ، از طریق آموزش مردم و افزایش سطح آگاهی های عمومی و فرهنگ آنها.

6- نیروهای نظامی که نقش مهم در حفظ و حراست از مرز و بوم و کیان اسلامی را بر عهده دارند، به درستی با اهمیت وجودی آب انبارها واقفند و امیدواریم در این خصوص توجه بیشتری مبذول فرمایند.

7- به نظر میرسد اگر یک چرخ چاه دلوی برای حوض ها کار گذاشته شود و به وسیله آن آب بالا آورده شود و در آبشخوری جداگانه برای حیوانات ریخته شود تا در نتیجه، آب به ادرار حیوانات آلوده نگردد. (افزودن مواد شیمیایی مانند کلر برای ضد عفونی کردن آب حتی در گذشته نیز رسم بوده که بجای استفاده کردن از کلر، علاوه بر استفاده از ذغال و میزان مشخصی آهک، تعدادی ماهی مخصوص (تیلا پیا) نگهداری می کردند و با این مبارزه بیولوژیکی، اقدام های لازم برای پاکیزه نگه داشتن، معمول داشتند. زیرا این ماهی ها تمام حشرات و جلبکها را می خورند و به این طریق مانع آلوده شدن آب می شوند.)

8-  برای جلوگیری از افتادن حیوانات کوچک مانند مارمولک و سوسک و... به داخل منبع باید سطح آن را با توری ریز بپوشانند. توصیه می شود نوعی توری را انتخاب کنند که ریز بافت باشد تا مانع  ورود حیوانات کوچکتر مانند پشه نیز گردد. با نصب این نوع توری ها دیگر پشه قادر نخواهد بود وارد منبع شود و در آنجا تخم ریزی و آب را آلوده کند. همین طور در مورد استخر ها  و حوض ها تا آنجایی که ممکن است سقف آنها را بپوشانند و با محصور کردن و کار گذاشتن توریها مانع ورود حیوانات بزرگ و کوچک به داخل آنها گردد. فقط یک در برای رفت و آمد انسان وجود داشته باشد¹⁶.

9- آنطور که امروزه مشاهده می گردد در طرح های بهسازی روستاها این میراث جاودانی به راحتی برچیده می شود و با متروک شدن به زباله دانی اهالی تبدیل می گردد، خواهشمند است شوراهای اسلامی محدوده کویر نمک برای ثروتهای فرهنگی منطقه برنامه ریزی بهتری بنمایند ، مثلا" در برخی روستاها هنوز به طور سنبلیک با مرمت و پاکیزه نمودن حوض ها مجددا" از آنها به عنوان جذب گردشگران استفاده می کنند و امید واریم در آینده با تاسیس تور های کویر نوردی*[6]، آب انبارها  اهمیت گذشته خود را پیدا کنند.

تصویر شماره پنج : شعف حوض (مخروبه)

با عنایت به این که بر اساس تحقیقات 50% آب انبارها و حوض ها در محدوده کویر نمک به دلیل وقوع نا بهنجاری های اقلیمی و خشکسالی ها در سال جاری اکثرا همان آب مانده و (پارسالی) را حفظ کرده بودند و از نظر ذخیره نیز نوعی کاهش محسوس در خرداد ماه مشاهده می شد که به نوبه خود اثرات اجتماعی – اقتصادی فراوانی به همراه دارد که به ویژه سیاست گذاران، بایستی از هم اکنون راه چاره بیندیشند و برای مقابله با تاثیرات زیانبار تغییرات اقلیمی خود را آماده سازند. به اعتقاد مردم روستای خیر آباد، سال 78 از خشکترین سالها بوده و مردم روستای میاندهی و جان آباد خواف معتقدندکه هر پنج سال، یک سال خوب و بقیه خشکسالی خواهد بود که نابودی احشام، مردم و کشاورزی و همینطور فقر اهالی را به دنبال دارد، و در هر حال آب انبارها که مورد تعمیر قرار گرفته اند به نحو شایسته ای، سرد ترین و خوش طعم ترین آب کویری را به اهالی ناحیه تقدیم می دارند. اسامی برخی از آب انبارهای محدوده مورد مطالعه جهت اطلاع، در صفحات بعدی درج شده است.

تصویر شماره شش : طرحی از نمای یک آب انبار*[7] :

اسامی آب انبارها (حوض ها)، اجزای تشکیل دهنده ، کاربرد و موارد استفاده آن در محدوده کویر نمک

تشکرات :

با تشکر از دانشگاه پیام نور مرکز فریمان.
- اهالی محترم روستای سردق – خیر آباد مهنه – ماراندیز – یونسی  و شهر های فخر آباد و مردم بسیار مهربان جزین*[8].
- شوراهای اسلامی روستاهای چاه مسافر – ازبک کوه جدید – میاندهی – فخرآباد.
- خانم ها رعنا اسکندری و زهرا چوپانیان،  به خاطر ترسیم نقشه راه ها*[9] و ترسیم نمای آب انبار*[10].
- با تشکر از کلیه کسانی که ما را در این راه همراهی کردند.

تصویر شماره هفت:

 منابع :

1 – پاپلی یزدی . محمد حسین ، جلالی . عباس – اقلیم و فرهنگ (برف اندیل) فصلنامه تحقیقات جغرافیایی، شماره 43 ، زمستان 85 ، صفحات 134 و 135 .  
2 – ورجاوند. پرویز – <<مقاله آب انبارها >> از جمله مقالات معماری ایران ، در دوره اسلامی، به کوشش محمد یوسف کیانی – چاپ اول – وزارت ارشاد اسلامی، با همکاری جهاد دانشگاهی – تهران1365 – صفحات 154 و 155
3 – پادشاه (شاه) محمد – فرهنگ جامع فارسی .
4 – عمید ، حسن – فرهنگ فارسی عمید – جلد 3 .
5 – محمودی . فرج الله – بیابانهای ایران – مجله رشد آموزش جغرافیا – شماره 17 – بهار 68 – صفحه  65 .
6 – عمید . حسن – فرهنگ فارسی عمید – جلد 2 .
7 – خزانه داری . لیلی – واژگان اقلیم –فصلنامه تحقیقات جغرافیایی – شماره 45 – تابستان 76 – صفحه 123 .
8 – علیجانی . بهلول – پژوهش میدانی در جغرافیا ( روش تحقیق عملی ) (رشته جغرافیا) انتشارات دانشگاه پیام نور – اردیبهشت 74 – صفحه 70 .
9 – سرور. جلیل الدین ، دبیر دبیرستان های تهران – بررسی اثرات عناصر بر محیط جغرافیایی ، مطالعه موردی منطقه لوط – مجله رشد آموزش جغرافیا – شماره 20 – زمستان 68 – صفحه 38 .
10 – محمودی . فرج الله – بیابانهای ایران – مجله رشد جغرافیا – سال پنجم – شماره 17 – بهار 1367 – انتشارات مرکز کرمان شناسی – صفحه 13 .
11 – زنگی آبادی . علی – جغرافیا و برنامه ریزی شهری کرمان – جلد اول و دوم – چاپ اول – پاییز 1370 – انتشارات مرکز کرمان شناسی –  صفهات 158 و 159 .
12 – آرونا صدیقو . حمیدو – زندگی در صحرا – پیام یونسکو – مرداد 1367 – صفحه 16 .
13 – هوتوم شیندلر –سفر نامه خراسان ، سه سفرنامه، هرات ، مرو ، مشهد – به اهتمام قدرت الله روشنی زعفرانلو – چاپ دوم – تیر ماه سال 2536 .
14 – گابریل . آلفونس – عبور از صحاری ایران – ترجمه فرامرز نجد سمیعی – انتشارات آستان قدس رضوی مشهد – سال 1368 .
15 – مک گرگر . سی ام – شرح سفری به ایالات خراسان و شمال غربی افغانستان در 1879 – انتشارات آستان قدس مشهد – سال 1368 .
16 – کردوانی . پرویز – مناطق خشک – انتشارات دانشگاه تهران – جلد اول – چاپ سوم – صفحات 27 و 45 .
17 – خالدی . شهریار – زندگی در نواحی خشک – مجله رشد آموزش جغرافیا – شماره 24 – زمستان 1369 .

18 – هوگارد . برنارد ، پیر . برتو . ماری – یخچالهای سنتی فلات ایران – ترجمه ابوالحسن سرو قد مقدم – فصلنامه تحقیقات جغرافیایی – شماره 37 – تابستان 74 – صفحه 57 .
19 – جاوری . مجید ، صابری فر . رستم – روش تحقیق در جغرافیا – انتشارات دانشگاه پیام نور – تهران 1389 .
20 – محمودی . فرج الله – ژئومورفولوژی دینامیک – انتشارات دانشگاه پیام نور .
21 – دهقانی . علیرضا – آب در فلات ایران : قنات ، آب انبار و یخچال – انتشارات یزدا – چاپ اول 1388 .
22 – مجله جغرافیا و توسعه ناحیه ای (علمی – پژوهشی ) – دانشگاه فردوسی مشهد – شماره 9 – پاییز و زمستان 1386 .
23 – سعیدی . عباس – مبانی جغرافیای روستایی – سازمان مطالعه و تدوین کتب علوم انسانی دانشگاهها (سمت) – تهران 1388 .
24 – نوری . جعفر – مبانی محیط زیست – انتشارات دانشگاه پیام نور .
25 – کفاش بجستانی . حسین – تحلیل روابط فضایی شهر و روستا در ارتباط با توسعه ناحیه ای (مطالعه موردی شهرستان بجستان) – دانشگاه پیام نور فریمان ، پایان نامه – تیر ماه 1388 .