آشنايي با بخشي از جاذبه هاي گردشگري فريمان
بند فريمان؛ بندي از تاريخ و طبيعت
خراسان رضوي - مورخ یکشنبه 1389/09/14 شماره انتشار 17715
نويسنده: مجيد خروشي

واژه گردشگري(tourism) از کلمهtour به معني گشتن اخذ شده است؛ نتايج گردشگري فقط به ايجاد احساس لطيف و نشاطي گذرا در فرد گردشگر محدود نمي شود، امروزه گردشگري محيط، فرهنگ، هنر، سبک زندگي، ارتباطات، اعتقادات، اقتصاد و حتي نوع توسعه را در يک جامعه تحت تاثير قرار مي دهد. علت آن هم کاملا واضح است، کسب اطلاع از پيشينه تاريخي شهر و ديار و استان به ذهن هر انساني هويت و افق هاي ديد او و زندگي اش را تحت تاثير قرار مي دهد و در اقتصاد و فرهنگ مردماني که ساکن مناطق گردشگري اند نيز تاثير مي گذارد. روزگاري سفر يک پديده لوکس و صرفا سرگرم کننده بود، اما امروز بايد به جايي برسيم که سفر را نه فقط سرگرمي بلکه يک حق بدانيم حقي که بر ذهن، روح و روان آدم هاي بسياري تاثير مي گذارد و سواي جنبه نشاط آفرين آن باعث پيوند خوردن فرهنگ ها و سبک هاي زندگي مي شود و هويت ملي مردمان يک ديار را به بهترين نحو شکل مي دهد.از جمله شهرهاي تاريخي و مهم استان خراسان رضوي، شهر فريمان است.شهري با مردماني خونگرم و بي آلايش! در اين مطلب سعي خواهيم کرد با چند جاذبه گردشگري مهم فريمان آشنا شويد و به اميد خدا بعدها نيز دوباره به ديگر ديدني هاي اين شهر خواهيم پرداخت.با فريمان آشنا شويد فريمان با مختصات جغرافيايي ۳۵-۴۲ شمالي و ۵۱-۵۹ شرقي در ۷۵ کيلومتري شهر مقدس مشهد واقع شده است. اين شهر از شمال و شمال غربي خود با مشهدالرضا(ع) و از شرق با تربت جام و از جنوب با تربت حيدريه هم مرز است. ارتفاع اين شهر از سطح دريا هزار و۴۰۵ متر است و از دو بخش و ۵ دهستان تشکيل شده است. دو رشته کوه در اطراف فريمان قرار دارد که بلندترين آن ها کوه کيلاق با دو هزارو ۹۴۲ متر ارتفاع است.حيواناتي چون قوچ، آهو، خرگوش، کبک و تيهو در مجموعه حيات وحش فريمان وجود دارند که اين تنوع و تعدد خود گوياي آب وهواي مساعد اين منطقه است. وسعت اين شهرستان بالغ بر ۴ هزارو ۱۳۲ کيلومتر مربع است و از سال ۱۳۷۲ از بخش به شهرستان ارتقاء يافته است.
پيشينه تاريخي فريمان

فريمان يکي از قديمي ترين زيستگاه هاي خراسان است؛ طوري که تپه ها و محوطه هاي تاريخي در آن وجود دارد که قدمت برخي از آن ها به هزاره چهارم قبل از ميلاد مسيح نيز برمي گردد. بافت قديمي فريمان شامل بناهاي متعددي است که قبل از پيروزي انقلاب توسط مهندسان آلماني ساخته شده و جزو اولين سازه هاي بتني در ايران محسوب مي شوند.فريمان در گذشته هاي بسيار دور، همواره متاثر از وقايع تاريخي نيشابور بوده است.نکته بسيار قابل توجه و جالب در مورد شهر فريمان اين است که کاروان سراي فريمان در مسير يکي از انشعابات جاده ابريشم که سنگ بست را به هرات اتصال مي داد قرار داشته و به همين دليل سنگ بست بسيار مهم بوده است.

ديدني هاي تاريخي و طبيعي فريمان

در ميان بناهاي تاريخي و فرهنگي فريمان که به تناوب و در چند مطلب به آن ها خواهيم پرداخت مکان زندگي شهيد مرتضي مطهري معلم بزرگ انقلاب از اهميت ويژه اي برخوردار است. از ديگر ديدني هاي اين شهر مي توان به برج واقد، مقبره ارسلان جاذب، ميل اياز، آبگرم شاهان گرماب، بناي عشق آباد، مزار بي آبه، باغ ملي فريمان، تفرجگاه طبيعي زرکک و... اشاره کرد که اميدواريم با همکاري مردم خوب فريمان و گردشگران عزيز به زودي گزارش هاي مفصلي همراه با تصاوير متنوع از اين ديدني ها تهيه و تقديم خوانندگان عزيز کنيم.

شاخص ترين نماد فريمان

يکي از جاذبه هاي گردشگري فريمان که جنبه تاريخي و سياحتي دارد، بند فريمان است که شاخص ترين نماد فريمان نيز محسوب مي شود. معمولا وقتي نام فريمان به گوش مي رسد ذهن نيز به طور خودکار اين بند را مرور خواهد کرد. اين بند قديمي که در حقيقت نوعي سد محسوب مي شود در ۱۲ کيلومتري شهر فريمان واقع شده است و بناي اوليه آن به عصر مغول و به روايتي به دوره تيموري برمي گردد. بند فريمان سال ها قبل و در زمان عين الدوله مرمت و بازسازي شد. يک بار هم قبل از انقلاب براي مرمت آن اقدام شد تا اين که با پيروزي انقلاب اسلامي ارتفاع آن افزايش داده شد. اين سد(بند) دستخوش حوادث طبيعي زيادي بوده است. از قرار معلوم سطح اوليه بستر آن آجر فرش بوده که با رسوب و گل ولاي زياد پوشيده شده است.ارتفاع فعلي آن حدود ۲۰ متر مي باشد و داراي پشت بندهاي بسيار محکم آجري است.اين بند که قدمتي حدود ۴۰۰ سال دارد با هدف ذخيره آب احداث شده و درياچه پشت آن محيطي دلگشا و فرح انگيز است. فاصله بند فريمان تا مشهد حدود ۸۶ کيلومتر است. برخي گزارش ها نيز حاکي از آن است که اين بند ابتدا هزار سال قبل تا ارتفاع ۴ متر ساخته شده و سپس در ساختمان آن تجديدنظر شده و در طول تاريخ به تناوب دچار تغييرات و مرمت هايي شده است.طول درياچه پشت بند در حدود دو کيلومتر و عرض آن حدود ۵۰ متر است. آب از بغل بند پشت آن سراريز شده و دو برج آبگير که هر کدام مستقل کار مي کنند کار آبگيري را انجام مي دهند. مجراهاي بند بر خلاف آن چه در مورد بندهاي ديگر وجود دارد توسط الوارهايي در داخل چاه باز مي شوند.از آب اين سد استفاده هاي بسياري مي شود؛ از جمله کارکردهاي مهم آن ذخيره سازي آب براي کشاورزي و به ويژه کشت چغندر قند است.

امکانات گردشگري بند فريمان

مکانيزم ذخيره آب و استفاده از آن در بند فريمان وقتي داراي اهميت مي شود که بدانيم پايه هاي اوليه آن نزديک به هزار سال قبل پي ريزي شده اند و از عمر آن به شکل فعلي نيز حدود ۴۰۰ سال مي گذرد بنابراين در صورت معرفي درست اين بند تاريخي مي توان از آن به عنوان يک منطقه گردشگري با ارزش استفاده کرد؛ اما لازمه نيل به اين مهم وجود امکاناتي براي رفاه بيشتر گردشگران است. در حال حاضر و پس از نوسازي اطراف سد امکانات رفاهي نيز تهيه شده که مجهز به جايگاه هاي استراحت، رستوران سنتي، سرويس هاي بهداشتي و وسايل بازي کودکان است. به اين امکانات مناظر طبيعي اطراف بند را نيز بيفزاييد که امکان يک تفريح دلنشين را براي خانواده ها فراهم مي کند.

اطلاعات بيشتري در مورد بند فريمان

طول تاج بند فريمان حدود ۱۰۰ متر است. ارتفاع ديواره آن نيز به ۲۰ متر مي رسد و از سنگ و ملاط ساروج در آن استفاده شده است. همان طور که گفته شد آبگيري سد به وسيله دو برج آبگير که هر کدام جدا کار مي کند، انجام مي شود. بدين طريق، آب از مجراهاي تعبيه شده در عمق هاي مختلف بند به داخل چاه ها وارد و از کف چاه در جانب ديگر سد خارج مي شود. براي باز کردن مجراهاي مذکور، همانند سد اخلمد و بر خلاف آن چه در مورد سدهاي ديگر ديده مي شود، الوارهايي در داخل چاه، در ارتفاعات مساوي و در جهات مختلف نصب شده است. اين الوارها به جاي پلکان مارپيچي و براي پايين رفتن و باز و بسته کردن مجراها و همچنين از بين بردن و براي پايين بردن انرژي سقوط آزاد آب و ممانعت از تخريب بدنه چاه تعبيه شده اند.ساختمان ساده برج آبگير مي رساند که طول عمر سد بيش از دوره صفويه است. در دوره قاجاريه، عين الدوله پس از عزل از صدارت، چند ماه در فريمان متوقف بود که در اين مدت براي افزايش استحکام بناي سد، توسط مجدالسلطان- پيشکار خود- در جلوي ديوار سد، پايه هرمي شکل بسيار قوي ساخت تا فشار وارد از طرف آب مخزن را به ديواره سد مهار کند. ضمن تعميرات اوايل قرن حاضر، در ارتفاع 1.5متري از روي تاج سد، دريچه ها بسته شده است؛ ولي در صورت طغيان شديد، آن ها را باز مي کنند تا آب از روي سد عبور نکند. قسمتي از حجم سد با گل و لاي انباشته شده است. به طور تقريبي، ظرفيت مخزن سد حدود يک ميليون مترمکعب است. از آب اين سد در مجموع سه دهکده تقي آباد، قلعه نو و لوشاب و کارخانه قند فريمان و شهر فريمان استفاده مي کنند.بند يک برج ديده باني هم دارد که در فاصله اندکي از خود بند و در ضلع شمال شرقي آن روي تپه اي قرار گرفته و به صورت مدور ساخته شده است.اين برج جالب فانوس هاي دريايي فيلم هاي سينمايي را در ذهن تداعي مي کند.

هم استاني هاي عزيز با ارسال مطالب و تصاوير خود، جاذبه هاي گردشگري استان را به ديگران معرفي کنيد. پست الکترونيکي: Photokhorasannews.com

منبع :روزنامه خراسان